İranda bir çox etirazçı İranın sonuncu şahının ABŞ-da yaşayan oğlu Rza Pəhləvinin geri qayıtmasını tələb edir. Pəhləvi özü iranlıları küçələrə çıxmağa və ayətullah rejiminə qarşı etiraz etməyə çağırıb. Taxt-tacın keçmiş varisi haqqında nə məlumdur və o, İranda nə qədər populyardır?
Şahzadə Rza Pəhləvi uşaqlıqdan atasının taxt-tacını tutmağa hazırlaşırdı. Lakin 1979-cu ildə ölkədə İslam İnqilabı baş verdi. Rza Pəhləvi o vaxt 19 yaşında idi və ABŞ-da hərbi pilot olmaq üçün təhsil alırdı.
Atası Məhəmməd Rza Şah Pəhləvinin devrilməsini, ölkədən qaçmasını, xaricə sığınmasını Vəliəhd uzaq Amerikadan yalnız müşahidə edə bilərdi.
Məhəmməd Rza 1980-ci ildə Misirdə xərçəngdən vəfat etdi. Şahzadə və ailəsi bir andaca qəribçilikdə, hər şeydən məhrum ailəyə çevrildilər. Dostların sayı azaldı, ətraflarında yalnız sayı tədricən azalan həmyerli monarxistlər və az saylı rəğbət bəsləyənlər qaldı.
Sonrakı bir neçə onillik ərzində şahın ailəsi iki faciə yaşadı. Rzanın kiçik bacısı və qardaşı intihar etdilər. Onları tanıyanlar gənc şahzadəni tarixə yalnız bir şahzadə kimi düşdüyünü düşünürdülər. Hamı üçün o, bir sülalənin yeganə simvolik başçısı olaraq qəbul edildi.
Lakin indi, 65 yaşında, Rza Pəhləvi ölkəsinin gələcəyinin formalaşmasında rol oynamaq arzusunu yenidən ortaya atdı.
O, ABŞ-da, Vaşinqton ətrafında yaşayır. Tərəfdarları onun çox açıq bir həyat sürdüyünü deyirlər: o, tez-tez yerli kafelərə gedir, həyat yoldaşı ilə birlikdə olur və heç bir təhlükəsizlik xidmətindən istifadə etmir.
Rza Pəhləvi 1960-cı ilin oktyabrında Tehranda anadan olub. O, şahın ilk oğlu idi: monarxın əvvəlki iki arvadı varis şaha verə bilməmişdilər. Rza uşaqlıqdan taxt-tacın varisi kimi böyüdülüb.
17 yaşında hərbi pilot kimi təhsil almaq üçün ABŞ-ın Texas ştatına göndərilib. İnqilabı və atasının devrilməsini məhz orada yaşayıb.
Orada da universitetdə oxuyub və siyasi elmlər üzrə bakalavr dərəcəsi alıb. 1986-cı ildə hüquq doktoru, iranlı qaçqın Yasminlə evlənib. Onların üç qızı var: Nur, İman və Fərəh.
Son zamanlar onun açıqlamalarının tonu qətiyyətli olub. Keçən il İsrailin İrana hücumlarından sonra Rza Pəhləvi Parisdə keçirilən mətbuat konfransında bildirib ki, İslam Respublikası süqut edərsə, keçid hökumətinə rəhbərlik etməyə hazırdır. Daha sonra o, keçid hökumətinin ilk 100 gün üçün fəaliyyət planını açıqlayıb.
Pəhləvi izah edir ki, özünəinamının artması mühacirliyin verdiyi dərslərə və atasının işini davam etdirmək istəyinə əsaslanır.
Sürgündə olan Rza Pəhləvi bütün bu illər ərzində İran monarxistləri üçün mühüm simvolik bir fiqur olaraq qalıb.
Bir çox iranlı üçün Pəhləvi dövrü müasirləşmə və Qərblə sıx əlaqələr dövrü idi. Digərləri isə şah dövrünü şahın gizli polisi olan SAVAK tərəfindən senzura və repressiya dövrü kimi xatırlayırlar.
HAŞİYƏ: SAVAK-ın yaranmasında MKİ, Mossad, həmçinin Britaniya və Fransa kəşfiyyatları mühüm rol oynadılar. Mossadın və MKİ-nin mütəxəssisləri Tehranda daimi yaşayaraq iranlı agentlərə gizli müharibənin, “liter” əməliyyatlarının və əks-kəşfiyyatın sirlərini öyrədirdilər. SAVAK-ın xüsusi həbsxanaları vardı və deyilənə görə, orada məhbuslara ağır, təhqiramiz işgəncələr verilirdi. SAVAK ilə yanaşı həmin dövrdə daha bir məxfi xidmət yaradılmışdı – Şah İnspeksiyası.
1980-ci ildə Rza Pəhləvi Misirdə öz tacqoyma mərasimini keçirdi və özünü şah elan etdi. Bu mərasimin praktik əhəmiyyəti az idi. Pəhləvinin əleyhdarları indi iddia edirlər ki, o tacqoyma mərasimi onun demokratik islahatlarla bağlı hazırkı açıqlamalarının səmimiliyinə şübhə yaradır.
2023-cü ildə Rza Pəhləvi İsrailə səfər etdi və orada Holokost qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuş tədbirdə iştirak etdi. Baş nazir Binyamin Netanyahu ilə görüşdü. Bu səfər yenidən mübahisələrə səbəb oldu: bəzi iranlılar bunu israillilərlə münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün praqmatik bir cəhd kimi gördülər, digərləri isə belə bir jestin ərəb və müsəlman müttəfiqlərini uzaqlaşdıracağına inanırdılar.
İsrailin İrana son hücumlarından sonra BBC-nin müxbiri Laura Kuenssberq ondan İsrailin İrana hücumlarını dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini soruşdu, İran mülki şəxslərinin də ölümü olduğunu nəzərə çatdırdı. Cavabda Rza Pəhləvi İran mülki şəxslərinin hücumların hədəfi olmadığını və İran rejimini zəiflədən hər şeyin İranın özündə də daxil olmaqla bir çoxları tərəfindən müsbət qarşılandığını bildirdi. Bu açıqlamalar bir daha qızğın müzakirələrə səbəb oldu.
Hazırda ölkədə Rza Pəhləvinin populyarlığının səviyyəsini müəyyən etmək mümkün deyil: İranda müstəqil sorğular yoxdur. Bəziləri hələ də Pəhləvi sülaləsini hörmətlə xatırlayır, digərləri isə demokratik şüarlar altında belə bir “yerdəyişmə” ideyasını bəyənmir.
***
İran şahı Rza Pəhləvidən Atatürkə: «Men Leşkerem Sen Serdarsen»
Rza Şah Pəhləvi (Pəhləvilər sülaləsinin banisi (şahlıq 1925-1941) 1934-cü il. Atatürk və İran şahı Rza Pəhləvi arasındakı tarixi görüş. R.Pəhləvi Azərbaycan türkçəsində danışır.).
«İl 1934-cü ildir. İran şahı Rza Şah Pəhləvi Atatürkün qonağı idi.
İsti bir yaz günündə xəbər məktəb dəhlizlərindən ildırım kimi yayıldı.
«Atatürk gəlir.»
İzmir Pedaqoji Məktəbi tarixə düşəcək bir ziyarətə hazırlaşır. Biz, bir dəstə uşaq, Onu yaxından görməyin sevincindən sərxoşuq. Skautlar, mülki şəxslər, hamının üzləri sevincdən parlayır… Günorta… Nahar zəngi boş yerə çalınır. Küçədən giriş qapısına qədər, qırx pilləkəndir, bütün pilləkəni doldururuq. Mən qapının düz yanında keşik çəkirəm.
Uzaqdan gələn alqışlar, «yaşasın!» qışqırıqları ürəyimizi ağzımıza qaldırır.
Bax onlar… Biz həyəcandan donmuş heykəllər kimiyik…
Düz yanımda, qapıdan bir addım geri çəkilərək, (Atatürk-X.) qonağına (Rza Şah Pəhləviyə-X.) dünyaya dəyər bir nəzakətlə yol göstərir:
-Buyrun!
“Merdivenden gülümseyerek çıkan İran Şehinşahı Rıza Şah Pehlevi birden ciddileşerek sağ elini yukarıya kaldırdı ve:
-‘Yok’ dedi, ‘Men leşkerem, sen Serdarsen.’” – (Mən əsgərəm, sən sərkərdəsən)
Atatürk, çaresiz önden yürüdü. “
Əhməd Hidayət Ril, Atatürk haqqında unudulmaz xatirələr, İstanbul 1949, səh. 146.
Toplayanı Xaliq Məmmədov
