I
Rüstəmbəy sabah qatarı ilə Kiyevə gəldi. Ternopolda bir axşam qalıb, məzuniyyətə icazə almışdı. Artıq bir ay istirahət edə bilərdi.
Bələdiyyə idarəsinin arxasında xırda bir oteldə yerləşib, yaxın qəhvəxanalardan birinə getdi. Burası adamla dolu idi — masaların ətrafinda oturanlardan başqa, bir çoxu ayaq üstə duraraq bərkdən danışırdı; mövzuları həp ticarətdən idi şəkər, un, sabun, gön sözləri tez-tez təkrar olunurdu. Qəhvəxana adətən bir bursa şəkli almışdı.
Rüstəmbəy qəhvəxananın tüstülü havasından dilgir olaraq, gəldiyinə də peşman oldu. Lakin geri dönməyə də ərindi, bir masanın kənarında duraraq, südlü qəhvə ismarladı. Qarson ancaq beş dəqiqədən sonra gətirə bildi. Rüstəmbəy cəld içib çıxdı.
Hava gözəldi; kəstanə çiçəklərinin qoxusu insanı məst edirdi. Cəbhədən xilas olmuş Rüstəmbəy asudəliyini duyaraq sevinir, eyni zamanda da nərəyə gedəcəyini, nə cür vaxt keçirəcəyini də bilmirdi.
Kreşşalikə çatdı. Nəzərini ilk cəlb edən Stolıpinin abidəsi oldu: sabiq baş nazirin heykəlini qaldırıb, pyedestalın yanına yıxmışdılar. «Sizə böyük sarsıntılar lazım, bizə böyük Rusiya lazımdır», — deyə yazılan sözlər hələ pyedestaldan silinməmişdi. Abidənin ətrafına beş-on adam toplanıb, abidə pilləkənlərinin yuxarısında duran və şapkasının kokardını qırmızı şilə ilə örtən bir zabitin nitqini dinləyirdi. Rüstəmbəy də maraqlandı — abidəyə yaxınlaşıb, qulaq asdı. Zabit məzuniyyətdən dönüb cəbhəyə gedirmiş, inqilab ordusuna fədakarlıqla xidmət edəcəyini vəd edirdi.
Rüstəmbəy gülümsünərək, abidədən uzaqlaşdı. Mağazaların ağzında qutular qoyulmuş və üzərində: «Qəzetəni oxuduqdan sonra buraya salın, qəhrəman ordumuza lazımdır»,- deyə yazılmışdı. Bütün gördükləri Rüstəmbəy üçün yeni idi — şəhərdən çoxdan çıxmışdı. İki il əvvəl olduğu kimi, hər yer hərbi əlbəsəli adamlarla dolu idi; sivil libasa az təsadüf olunurdu. Gözəl geyimli qadınların sayı bəlkə bir az da artmışdı. İqtisadi böhrana baxmayaraq, həyat coşub-daşmada idi.
Rüstəmbəy Nikolay küçəsinə çatdı, dayandı. Buradakı meyvə mağazası sahibi İmranı xatırladı. Türk tələbələrinin həmişə İmranın mağazasına toplandığını bilirdi. Nikolay küçəsinə dönüb, dördüncü nömrəli mağazaya girdi. Onu ucaboylu, qırmızıyanaq, başının yanları ağarmış bir gənc gülə-gülə qarşıladı:
– Ya Allah, Rüstəmbəy! — deyə əlini sıxdı.
– Ya Allah! Sağlıq-salamatlıqdırmı?
– Niyə.
– İşlərin necədir?
– Yaxşıdır. Sən necəsən, büsbütün gəldinmi?
– Yox, yenə gedəcəyəm. İmran gulər üzlə sandalya verib, Rüstəmbəyin oturmasını rica etdi. Rüstəmbəy oturdu. Bu əsnada mağazaya bir xanımla bir kişi girdi. İmran Rüstəmbəyi tərk edib müştəriləri nəzakətlə qarşıladı. Rüstəmbəy yerindən qalxdı:
– Səftər içəridədirmi? — deyə sordu.
İmran diqqətini müştəridən ayırmayaraq başını tərpətdi. Rüstəmbəy xırda qapıdan mağazanın arxa tərəfinə keçdi. Kirli bir koridorun sol tərəfindəki qapını tıqqıldatdı. İçəridən rusca:
– Kimdir? — deyə səs gəldi.
Rüstəmbəy içəri girdi, yarımişıq, kirli, rütubət qoxulu bir otaqda paslı çarpayıdan bir gənc qalxdı. Rüstəmbəyi görcək iri burnu üzünə yayıldı. Çapıq kimi yanaqlarını parçalayan iki qırış bir az da dərinləşdi və tənəli qaşları yuxarı qalxaraq:
– Pah, balam zemqusar oldun getdin ki!.. — dedi və bir neçə saniyəlik fasilədən sonra: — kasıb adamıq, yatırıq… bu saat durum, — dedi.
Səftər qaşlarını hələ təbii yerinə endirməyib, solğun yorğanını atıb, ayaqlarını çarpayıdan aşağı salladı. Paltarını geyinərək:
– Balam, oralar necədir? — dedi, — bura qarış-bulaşdır… Cuhudlar bütün malları gizlədirlər; gümüş pul yox oldu… heç bir şey tapılmır.
Rüstəmbəy:
– Bizdə bolluqdur, — dedi.
– Yəqin qənd gətirmisən, çayı da yalnız içirsən, — son sözləri deyərkən, Səftərin yenicə normal şəkil almış qaşları yenə də yuxarı doğru çəkildi. Üzündə həsəd əlamətləri görülməyə başladı.
– Bir şey gətirməmişəm, — deyə Rüstəmbəy Səftərin qələyana gəlmiş ruhunu təskin etdi.
Səftər geyindi, koridora çıxdı. Bir az sonra üzünü yuduğu divardan asma yuyuncağın cingiltisindən bəlli oldu.
Rüstəmbəy gözlərini gəzdirərək otağa tamaşa edirdi hər yer kir və toz içində idi; öldürülmüş taxtabitilərin qanı solğun şpaleri ləkələmişdi; künclərdəki qurumlardan milçək ölüləri asılmışdı… Bura tam bir «musurman» mənzili idi.
2
Səftər Veylabad tacirlərindən Bikef İbadın oğlu idi. Bikef İbad şəhərdə xeyrə-şərə yaramayan, fərdi həyat sürən bir adamdı. Onun nə evdə, nə də dışarıda şad bir halını görən olmamışdı; gülmək məfhumu ona yabançı idi. Az danışar və yavaş danışar. Verilən salama belə yalnız dodaqlarının tərpənməsi ilə cavab verərdi. Ticarət üsulu da tühaf idi — kimsə ilə şərik olmanı sevməz, bankla əlaqədə bulunmaz və varidatını da özündən başqa kimsə bilməzdi. Arvadı və uşaqları belə onun işlərindən xəbərsizdi. Səftəri gimnaziyaya vermişdi, ondan heç bir şey əsirgəmirdi, lakin ticarətin sirlərinə vaqif etməkdən çəkinirdi.
Bir gün Bikef İbad iflas etdi. Borcluların əlindən şəhəri tərk etmək məcburiyyətində bulundu. Xokənddən xəbəri gəldi. Orada bir rus qadını ilə evləndiyi duyuldu. Veylabaddakı ailəsi başsız qaldı. Onlara məktub belə yazmamağa başladı.
Səftər gimnaziyanı bitirib. Kiyevə gəldi və əqrabalıq həsəbilə İmranın mağazasının arxasında yerləşdi. Bu dar otaqda Səftər, mağaza qarsonu və İmran dörd il bir yerdə yaşamışdılar. Əvvəllər çarpayıda İmran, pəncərənin önündəki batıq taxtda Səftər və döşəmənin üzərində də qarson yatardı. Bir il əvvəl İmran başqa bir mənzil tapıb çıxmış və çarpayı Səftərə qalmışdı…
Səftər üzünün suyu süzələnərək içəri girdi və çarpayının başına atılmış kirli havlını götürüb qurulandı.
– Balam, heç nişandan-zaddan almısanmı? — deyə qəhqəhə ilə güldü, — doktor Vəlibəy cəbhədən bir «Stanislav» gətirib lap döşünün ortasında gəzdirirdi. Ha-ha-ha!.. Heç onu gəzdirməzlər ey!.. Onu biz görmüşük paradda-zadda taxarlar; bu həmişə döşünə taxırdı. İnqilabdan sonra gizlədi. İndi onun yerində bax, bu yekəlikdə (iki baş barmağı ilə şəhadət barmaqlarını uc-uca qoyaraq, bir dairə təşkil edib qaşlarını qaldırdı) bir qırmızı bant taxır.
Rüstəmbəy:
– Vəlibəy buradadırmı? — deyə cəld soruşdu.
– Buradadır, buradadır. Sabah iclas olacaq, görərsən.
– Harada?
– Qulamrzagildə.
– Xəlil bəs harada olur?
– Yenə gördüyün yerdə.
– Bəs qurtarmır?
– Qurtarır… ya da qurtarmış — bilmirəm. İmranın içəri girməsi söhbəti kəsdi:
– Ay Səftər, samovar gətir, Rüstəmbəyə çay ver.
İmranın sözlərinə cavab olaraq Səftər koridora çıxdı, samovarı püflədiyi eşidildi.
Çox çəkmədi içəri çirkdən göyərmiş yanı batıq bir samovar gəldi. İmran komodun qutusundan bir az çörək və çatlaq boşqabda bir az saralmış pendir çıxarıb masanın üstünə qoydu.
Səftər çay tökdü. Masanın ətrafına yığıldılar. İmran çıxıb mağazadakı qarsona bir şeylər tapşırıb, yenə döndü.
Çay əsnasında Rüstəmbəy tələbələri birbəbir soruşdu. Mir Cəfərin də burada olduğunu öyrəndi. Bütün mitinqlərdə nitq söylədiyini dedilər. Bir həftə əvvəl Çingiz Fatma xanımla Qafqaza getmişmiş…
Qapı cırıltı ilə açıldı. İçəri didik bığlı, sallaq dodaqlı, əyribel bir adam girdi. Əynində boğazınadək düyməli, uzunqol bir geyməsi, uzun çəkməsinin üstünə qırış-qırış toplanmış bir şalvarı vardı; çəkməsi, görünür, aylardan bəri silinməmişdi; dörd-beş gündən bəri qırxılmamış üzündən kəsalət yağırdı. Döşündə darülfunun nişanı vardı. Rüstəmbəyi görcək iri ağzını açıb, kirli dişlərini göstərərək:
– Xoş gəlmisən, — dedi və iri, qəssab əlinə bənzər əlini uzatdı.
Rüstəmbəy yerindən qalxmayaraq:
– Ya Allah, Cabbar, sən də buradasan?
– Buradayam.
– Nə qayırırsan?
– Qulluq edirəm.
İmran Cabbarın başına qapaz salıb, Rüstəmbəyə tərəf yönəldi:
– Bunun qulluğu adam dolaşdırmaq, şərirlikdir… Səftər İmranın sözlərini kəsərək:
– Özü də Qulu ilə bərk dostdur. Rüstəmbəy:
– Onda, Cabbar, «elmi-şuma məlum şud» dedi. İndiyə qədər mehriban görünən Cabbar birdən dilgir oldu:
– Bəsdir; paxırınızı açaram, — dedi və hirsindən gözlərinin çanağı genəlməyə başladı. İmran qəhqəhə ilə onun döşündən itələdi:
– Nə paxır açacaqsan, oğraş? — dedi. — Özün başdan- ayağa paxır deyilsənmi?
Cabbar daha da hiddətləndi:
– Ağzımı açdırmayın, — dedi və dönüb qapıdan çıxdı.
İmran qəh-qəhəsində davam edirdi.
– Elə bilirsiniz köpək oğlu küsdü — yox; özünü yeməyə yetirəcək. Peşəsi orada-burada sülənməkdir. O günü bir kağız yazıb ki, mənə əlli manat göndərməsən özümü öldürəcəyəm. Mən də yazdım ki, cəhənnəmə, gora öldür.
Səftər yenə qaşlarını qaldırdı:
–Sən öl, lap adımızı batırıbdır. Anası Suyuyumşaq Ballı Veylabadda məşhur olan kimi, bu da burada məşhurdur. Rüstəmbəy başını bulayaraq dərin düşüncələrə daldı.
3
Axşam Rüstəmbəy Xəlilin görüşünə getdi.
Xəlil təhsilini qurtarıb vətənə dönmədən əvvəl bir-iki aylıq vaxtını kefə həsr etməyi qət etmişdi. Rüstəmbəy Xəlilin yanında ortaboy, çəlimsiz və tühaf bir qız gördü. Xəlil gülümsünərək:
– Tanış ol, bizim müvəqqəti ev adamı, — deyə qızı təqdim etdi.
Rüstəmbəy zarafatla:
– Bu neçənci «müvəqqəti ev adamıdır?» — deyə sordu.
– Ey… Çox. Allah Rusiyaya bərəkət versin; bolluqdur! — dedi və sonra qıza müraciət edərək:
– Tanya, tapşır samovar versinlər, — deyə əlavə etdi. Tanya qucağındakı qutunu pəncərənin içınə qoyub, kimsənin üzünə baxmayaraq, otaqdan çıxdı. Rüstəmbəy onu başdan- ayağa süzdü və birdən:
– Xəlil, deyəsən boynu doludur, — dedi. Xəlil iftixarla:
– Bəs nə, dörd aylıq uşağı var.
– Bəs necə olacaq?
– Hamınınkı kimi.
İkisi də güldü. Sonra Xəlil papiros yandırıb, ayağını ayağının üstünə qoydu;
– Bizdə olsa, qızı da oldürərlər, məni də. Halbuki, rus zehniyyəti, büsbütün başqadır: qız hər kişidən bir övlad qazansa da hərəkəti məqbuldur. Fərəməzin üç qızdan üç uşağı olduğunu bilirsən. Uşaqlar durur və analarının ailəsində bəslənir…»Namus»deyilən məna ruslara yabançıdır.
Xəlilin son sözləri Rüstəmbəy üçün böyük bir mövzu idi. Mülahizə yürütməyə həvəsləndi;
– Məncə, — dedi, — ruslar haqlıdır, nəfsə sədd çəkmək boş işdir. Bu sami zehniyyəti islamiyyətlə bərabər gəlib, bizi boğur. Burada xüsusi mülkiyyət məsələsi xüsusi rol oynayır.
– Əlbəttə, əlbəttə, əlbəttə, — deyə Xəlil Rüstəmbəyin fikrini təsvib etdi. — Sosializm əmlak xüsusiyyəti ilə bərabər, ‘»namus» sədlərini də uçuracaq.
Xəlil sözlərini bitirib düşündü, fikirli gözləri oynamağa başladı, sanki bir sözlər söyləmək istəyirdi; bir də ciddi bir səslə:
– Rüstəmbəy — dedi, — tühaf adamsan…
– Necə?
–Sənin bütün fıkrin və fəaliyyətin bizə yaxındır; nə üçün sosialist firqəsinə girmirsən?
Rüstəmbəy cavab vermədən əvvəl bir az düşündü və samovar gətirən qızla bərabər içəri girən Tanyanı süzərək:
–Bilirsən, Xəlil, sosialistlərin hər şeyini qəbul edirəm; milli məsələdə yolumuz ayrılır.
– Nə üçün?
– Beynəlmiləl ola bilmirəm. Öldür, ola bilmirəm.
– Nə üçün, biz milli məsələni inkar etmirik ki… Rüstəmbəy gülərək:
– Təbliğata lüzum yoxdur, məni qane edə bilməzsən. Proqramınızı dəfələrlə oxumuşam, ağlıma batmadı… — Rüstəmbəy bir az duruxdu, sonra: — sənin sosialist olduğunu bilirdim; Bakıda ikən Vəlibəy, sən işləyirdiniz. Ancaq mən sizi mübariz sosialistlərdən hesab etmirdim… Siz «məkruh» sosialistsiniz, ha-ha-ha!..
Xəlil «məkruh» sözünü anlamadı. Rüstəmbəy izah etdi:
– Şərən qoyun əti yeyilər, it əti yeyilməz, amma dovsan əti yeyilər də, yeyilməz də — »məkruhdur».Türkcə savadsız, türklük və islamiyyətə yabançı olan Xəlil indiyə qədər eşitmədiyi «məkruh» məsələlərindən çox xoşlandı və güldü.
Tatyana çay masasını düzəltdi. Rüstəmbəyə çay təklif etdi. Tatyananın xatirəsi üçün indiyə qədər yarı rus, yarı türkcə danışmaq tamamilə ruscaya çevrildi. Rüstəmbəy şəkər əvəzinə masaya qoyulan konfetə baxaraq:
– Siz burada şəkər tapmırsınız, biz də, cəbhədə şəkəri qoymağa yer tapmırıq.
Tatyana Rüstəmbəyə cavab vermədi, Tərki-dünya kimi, heç bir şeylə əlaqədar deyil kimi görünürdü. Çay da içmədi, yenə qutusunu pəncərədən götürüb qucağına aldı.
Xəlil təkrar əvvəlki mövzuya döndü:
–İndi firqəyə mənsub olmaq zəmanənin birinci tələbatındandır. Mən əvvəl… necə dedin?
– Məkruh.
– Məkruh sosialist idim. İndi təşkilata gedib-gəlirəm; çıxışda bulunuram. Bu lazımdır, sən də bir fırqəyə mənsub olmalısan; bax da, məsləkinə görə bir firqə seç; çünki zemlyaçestvo dövrü artıq keçdi.
Rüstəmbəy çay istəkanını nəlbəkidə fırlayaraq:
– Hələ dincəlirəm; yorğunam. Cəbhə ilə vidalaşıb buraya dönəcəyəm… sonra… baxalım — dedi və birdən səsini yüksəldib, — hə sabah iclas varmış, nə münasıbətlədir?
– Eyni məsələdir: «Hali-hazır və biz» mövzusu ətrafinda danışılacaq. Sonra, yəqin münaqişə olacaq. Mən menşevikplatformasını müdafiə edəcəyəm; Mir Cəfər eserlərlə çalışır; Vəlibəy vaxtilə Bakıda işləmişsə də indi heç bir təşkilata yanaşmır. İnqilaba tərəfdardır Ancaq kimlə gedəcəyi bəlli deyil.
– İclas harada olacaq?
– Qulamrzagildə.
– Hə, Qulamrza yenə o arvadı saxlayırmı?
– Yox, boşadı. İndi evlidir.
– Nişanlısını gətirdi?
– Hə.
– Oxudurmu?
– Özü dərs deyir.
– Sizlərlə görüşdürürmü?
–Görüşürük. Əvvəl arvadı utanırdı, indi yavaş-yavaş məclisə alışır. Buraya çarsabla gəlmişdi. Ancaq başımıza senzor kəsilmişdir — yanında hər şey danışa bilmirik.
– Qulamrza yenə cahıllıq edirmi?
– Əşi, edirik.
– Bəs arvad?
– Əşi, arvadı aldatmağa nə var. Qulamrza dərs verir, deyir: buradan buraya qədər əzbərlə, gəlirəm. O əzbərləyir, biz də gəzirik.
Rüstəmbəy bu «üsuldan» xoşlandı:
– Yaman adamsınız, — dedi və qolundakı saata baxıb, ayağa qalxdı:
– Sabah gəlim, iclasa bir yerdə gedək, — dedi. Xəlil razı oldu.
– Yaxşı, — dedi, — qızı yola salım da, gedərik.
– Hara salacaqsan ki?
– Nə bilim, kənddə olur, vağzala aparıram… nə yerini
söylər, nə qutusundakını. Bütün əmlakı qucağındakı qutudan ibarətdir. İçində də (xəlvət baxmışam) bir-iki məktub, bir qutu kirşan və bir xırda güzgüdən başqa bir şey yoxdur.
– Tühaf!
4
Rüstəmbəy Xəlillə Qulamrzagilə gedərkən ön tərəfdən gələn tramvay nəzərini cəlb etdi: vaqonlar ağzına qədər dolu idi. Pilləkənlərdən belə əsgər libaslı adamlar sallanmışdı. Birdən bir adam pilləkəndən atılıb qaçmağa başladı. Bunu mütəaqib bir ayrısı da sıçrayıb:
– Tutun! Tutun! Pulumu apardı! — deyə bağıraraq, qoşdu.
Xalq tökülüb cibgiri əhatə etməyə başladı. Oğruya ilk yanaşan birisi ona bir şapalaq çəkdi. Bu bir siqnal oldu: hər tərəfdən cibgirə yumruq döşəndi. Rüstəmbəy bir dəqiqədə yüzlərcə adamın bir nöqtəyə toplanıb, cibgiri cəzalandırmasını görərək, qara camaatın nə böyük dəhşət təşkil etdiyini ilk dəfə olaraq duydu. Ayaqlar altında bir torba döyülmüş ət şəkli alan meyitin yerlə süründürülməsi onda ikrah edilən bir qorxu doğurdu. Həyəcan içində Xəlilin qoluna girib, sözünə davam edərək:
– Dəhşət! — dedi. Xəlil gülə-gülə:
– Şəhərə yeni gəlməyin bəlli, biz bu mənzərəni hər gün görürük.
Uzaqda böyük bir izdiham gözlərinə çarpdı. Birisi yüksək bir yerə çıxıb qollarını ölcə-ölçə nitq söyləyirdi. Küçələrdə aşıb-daşan adamların arasından tühaf bir qorxu ilə keçib, sola dondü. Çal papaqlarına sarı-mavi lentlər yapışılmış bir Ukrayna bölüyü gəlirdi. Ön tərəfdə gedən əsgər şair Şevçenkonun uzun payaya bağlanmış rəsmini aparırdı. Həyəcanlı ağızlardan qopan milli şərqi Rüstəmbəyin bir az əvvəl keçirdiyi dəhşəti dağıtmağa başladı. Milli muxtariyyət məfkurəsi onu qaplayaraq, qanadlandırırdı.
5
Rüstəmbəylə Xəlil pəncərələri həyətə açılan geniş bir otağa girdikdə oradakılar onları xoş bir təbəssümlə qarşıladılar. Qulamrza:
– Pa, ya Allah! — deyə Rüstəmbəyin əlini sıxdı və üzündən öpdü. Vəlibəy də qalxıb onunla öpüşdü. Qulu da zahirən xoş, göründü. Mir Cəfər Rüstəmbəyi döşü darülfunun nişanlı şıq paltarda görüb, tühaf bir hala düşdü: dorununa çökən həsəd dalğalanaraq üzünü bulandırdı: seyrək qaşları oynadı, gözlərinə qan doldu. Tutulmuş bir halda Rüstəmbəyə əl verdi və öpüşməkdən çəkindi.
Rüstəmbəy Mir Cəfərlə bir məktəbdə oxumuş və bir sinifdə oturmuşdu. Uzun müddət dost keçinmişdilər. Ali təhsil üçün hərəsi başqa-başqa şəhərlərə getmişdi. Bir il sonra Mir Cəfər vərəm xəstəliyinə tutularaq məktəbdən ayrılmaq məcburiyyətində bulunmuşdu. İki il dərs deyərək, Krımda özünə müalicə etdirmiş, sonra təhsilin davamı üçün Kiyevə gəlmişdi. Rüstəmbəyin vaxtında qurtarıb qulluğa girməsi ondakı həsədə səbəb olmuşdu. Rüstəmbəy məsələni anladı və yoldaşının münasibətsiz hərəkətinə qarşı laqeyd davranaraq, çəkilib kənarda oturdu.
Vəlibəy özünəməxsus mehribançılıqla Rüstəmbəyə tərəf yönəlib:
– Rüstəmbəy, bizim yerlərdə nə var? — deyə sordu: — Axır mən də bir müddət oralarda oldum. Bilmirəm, xəbərin vardımı?
– Vardı. Səni Lvovda görmüşdülər.
– Heyf ki, görüşə bilmədik. Qəribə şeylərə rast gəldim.Sonra nağıl edəcəyəm…
– Hələ buradasanmı? — deyə Rüstəmbəy onun sözlərini kəsdi. Cavab olaraq, Vəlibəy yanında Rüstəmbəyə yer göstərdi. Rüstəmbəy cəld qalxıb onun yanında oturdu və yavaş səslə danışmağa başladılar. Vəlibəy cəbhə həyatından bir az nağıl edərək dedi:
–Bir neçə gündən sonra vətənə gedirəm. Sözündən- sovundan. Nə qulluğun olsa, hazıram.
– Çox sağ ol!
–Hələ ki, sağam… Sənin fikrin nədir? Rüstəmbəy bir az düşünüb tərəddüd içində:
–Bir ay dincəlib, cəbhəyə dönəcəyəm. İşləri təhvil verməli, sonra görək nə olacaq.
Vəlibəy bir sirr kimi pıçıldadı:
– İndi Bakıda türk ziyalı qüvvələrinə çox ehtiyac var.
– Onu bilirəm. Ancaq nədənsə hələ Bakıya könlüm yatmır.
– Səbəb?
– Səbəb çoxdur. Əvvələn, ora hazır getməliyəm. İkinci. Bakı mühitində — qoçular, zorlular, «mənəm-mənəm» deyən ziyalılar arasında dolana bilərikmi?
Vəlibəy yoğun bığlarını tumarlayaraq:
– Sən də çox dərin düşünürsən, — deyə qırıq-qırıq gülməyə başladı.
Rüstəmbəy qayət ciddi:
– Ay Vəlibəy, bax, sən həkimsən, sənətin var. Onu dərinləşdirməyə çalışacaqsan. Mən hüquqşünasam — vəkillikdən başqa, bir də xalqın ictimai işlərinə yaramalıyam. Federasiya fıkri günü-gündən meydan almadadır. İndi federasiya əsaslarını bilirəmmi? — Yox! Qərbdə və Amerikada bir çox dövlətlər var. Bunların qanuni-əsasisindən, üsuli- idarələrindən xəbərim varmı? — Yox! Müxtəsərcə olaraq darülfünunda keçdik. Vəssalam… İndi bir müddət burada oturub, bunlarla məşğul olmaq icab edər. Bilgisiz olaraq millətə xidmət etmək olmaz. Bilgimiz də olmasa, xalq arasında heç bir nüfuzumuz ola bilməz.
Vəlibəy yenə qırıq-qırıq gülərək:
– Aşna, sən arxayınçılıqdan danışırsan.
– Başqa cür də ola bilməz.
Bu əsnada qapı açıldı. Cabbar gəldi. Salamına soyuq cavab alıb, bir tərəfdə oturdu. Mir Cəfər onu nifrətəngiz bir nəzərdən keçirdi.
6
Tələbələr yavaş-yavaş yığılırdı. Səlman və Əhməd də gəldi. İclasın gecikməsini görən Rüstəmbəy qolundakı saata baxdı:
– Vaxt keçir, — dedi.
Bunu görən Mir Cəfər istehza ilə qoluna baxdı və:
– Vaxt keçir, — deyə Rüstəmbəyin ağzını yamsıladı. Sonra cibindən vizit kartını çıxarıb, üzərinə bir şeylər yazdı və Rüstəmbəyə uzatdı. Rüstəmbəy suçlu-suçlu alıb, bu sətirləri oxudu: «Ya sən, ya mən — ikimizdən birimiz yaşamalıdır. Səni duelə çağırıram. Sekundantlarını göstər». Mir Cəfərin tühaflığına yaxından bələd olan Rüstəmbəy yoldaşının hərəkətindən heç də heyrətlənmədi. Mətin bir səslə:
– Mən hazıram. Qaçan alçaqdır! — dedi.
Mir Cəfər Rüstəmbəyin mətanətini duyub, sönük səslə:
– Alçaqdır! — dedi və susdu.
Məclisə sakitlik düşdü. Hər kəs məsələnin nədən doğduğunun səbəblərini anlamayaraq bir-birinin üzünə baxırdı.
Bəzilərinin dodaqlarında heyrət təbəssümü donub qalmışdı.
Səlman Əhmədə tərəf yönələrək:
– Bu Mir Cəfərin də əcəb işləri var, — dedi, — helə yersiz çıxışının üstündə bir dəfə mühakimə olunmuşdu. Yenə çocuq hərəkətindən əl çəkmir, — dedi.
Başqalarırının qüvvətinə yaranan Cabbar Səlmana xoş gəlmək üçün geniş ağzını açaraq bərk gülüşü ilə məclisdəki sakitliyi pozdu. Rüstəmbəyə bata bilməyən Mir Cəfər bunu əldə bir vəsilə edərək, yerindən dəli kimi qalxıb, Cabbara bir şapalaq vurdu. Məclisdəkilər durub Mir Cəfəri yerində oturtdular. Hər kəsdə bir qələyan vücuda gəldi.
Səlman həyəcanlı bir səslə:
– Yoldaşlar, — dedi, — bu gün Rusiyada əldə edilmiş hürriyyətə müəyyən bir şəkil verildiyi bir zamanda biz də burada dərəbəylik dövrü, qolçomaq və qoçu üsulları yeritməyə çalışırıq. Mir Cəfər kimilərin vəhşi hərəkətlərinə artıq xitam verilməlidir. Bu saat qəti olaraq deməliyik ki, Mir Cəfərə aramızda yer yoxdur!
Hər kəs Səlmanın sözlərini təsdiq edərək:
– Ar olsun! Eyib! — deyə səsləndi. Vəlibəy ayağa durub, mülayim səslə dedi:
– Yoldaşlar, bu gün Rusiyadakı bütün millətlər hürriyyətdən lazımınca istifadə etmək yollarını arayırlar. Baxın, paytaxtında oturduğumuz Ukrayna nə cəsur addımlar atır. Müvəqqəti hökümətlə belə hesablaşmaq istəmir… Baxın, biz nə ilə məşğuluq… Mir Cəfərin xatirinə dəyməsin, onun indiki hərəkəti mədəni bir hərəkət deyil. Elə hərəkətlərin baş verməsinə imkan verməməliyik.
Vəlibəydən sonra Xəlil istehzalı gülüşlə:
– A Mir Cəfər, sən başdan-başa təzad imişsən ki!Küçələrdə dediyin gözəl nitqlər harada, bu qoçuluq harada?
Mir Cəfər:
– Sən də qoy görüm, — deyə çəmkirdi və sandalyadakı vəziyyətini dəyişib susdu.
7
Bir az keçmiş Qulu ayağa qalxıb:
– Yoldaşlar, biz buraya mühüm bir iş üçün gəlmişik, zənn edirəm, — deyə uzun bir nitq söylədi. Zamanın siyasi incəliyindən, bütün millətlərin muxtariyyət yolunda calışmalarından, Ukrayna hökumətinin müvəqqəti hökumətlə razılaşmayaraq ordu təşkil etməsindən və bu kimi bir çox məsələlərdən bəhs açdı. Axırda «biz də əl-ələ verərək çalışmalı, geridə qalan millətimizi irəli çəkməliyik»,- deyə nitqini bitirdi.
Məclis Qulunu alqışladı. Rüstəmbəy Vəlibəyin qulağına «boş sözdür» — deyə pıçıldayıb gülümsədi. Vəlibəy isə zahirən Rüstəmbəyə şərik olmayaraq, Qulunu məmnun etmək üçün üzünə baxdı və xoş bir təbəssümlə alqışını Quluya duydurdu.
Xəlil ayağa qalxdı. Zemlyaçestvo dövrünün bitməsini, artıq siyasi platformaya keçmək ehtiyacını bildirdi. Bu əsnada «sədrsiz məclis olmaz, sədr seçməli», — deyə səslər eşidildi.
– Vəlibəy! — Vəlibəy!
– Xəlil!
İndiyə qədər sözlərini kəsib ayaq üstə qalan Xəlil gülə-gülə:
– Mən Vəlibəyin sədr olmasını təklif edirəm. Kim
tərəfdardır əl qaldırsın!
Vəlibəy əksəriyyətlə qəbul olundu. Mir Cəfər səsdə iştirak etmədi. Qulu isə könülsüz olaraq əl qaldırdı.
Vəlibəy görkəmli bir yerdə oturub, rəsmən məclisi açdı, sonra milli məzmunda bir nitq söyləyərək, Rusiyadakı vəziyyəti təsvir edib, müsəlmanların siyasətcə hazır olmadıqlarını qeyd etdi. «Bütün millətlər, — dedi, — təşkilat yaparaq, məclisi-müəssisan qarşısına hazır çıxmaq istəyirlər. Halbuki biz hər işdə geri qaldığımız kimi, burada da ləng iş görürük». Sonra Vəlibəy ziyalı azlığından şikayət edərək, mövcud olanlar arasında da ittihad olmadığından bəhs etdi və əlavə olaraq: «Bu gün burada bir nəticəyə gəlib, ümumi bir dil tapmalıyıq; çünki bunu bizdən həm zaman, həm də millətimiz tələb edir», -nitqini qurtardı.
Danışmaq istəyənlər yazıldı. Səlman, Əhməd, Mir Cəfər, Xəlil, Rüstəmbəy, bir neçə tələbə və məktəbi yeni ikmal etmişlər çıxışda bulundular. Kiyev türk tələbələri tarixində ilk dəfə olaraq məslək ayrılığı duyulmağa başladı. Əvvəllər zemlyaçestvo ətrafına toplanıb yalnız mədəni-maarif məfkurəsi daşıyan gənclər indi artıq köhnə çərçivəyə
sığmamağa başlamışdılar. Eser, menşevik, bolşevik və milli demokratik platformalar irəli sürülərək, hər kəs müəyyən proqram dairəsində hərəkət etməyə çalışırdı.
Nitqlərdən sonra uzun-uzadı münaqişələr oldu, nəticədə məclis bir neçə qrupa ayrıldı. Səlmanla Əhməd bolşevik, Xəlil menşevik, Mir Cəfər eser olaraq qaldılar. Məclisin əksəriyyəti isə milli məfkurə daşıyan bitərəflər idi. Bunlar heç bir firqəyə mənsub deyildilər, milli hərəkatda edəcəkləri iştirakın şəkli və üsulu da hələ təbəllür etməmişdi.
Məclisdə söylənənlər kimsəni qənaətbəxş etmədi, hər kəs əvvəlkı məsləkinə sadiq olaraq məclisi tərk etdi.
8
Axşam Vəlibəy Rüstəmbəyi «Kupeçeskoye sobraniye» bağçasına dəvət etmişdi. Mayın aydınlıq bir axşamı idi. Dneprin geniş köksü yaldız saçırdı. Yasəmən və kəstanə çiçəklərinin qoxusu ruha təravət verirdi. Bağçadakı şıq geyimli, şən söhbətli adamlar sanki şəhərdəki çörək və şəkər böhranı ilə heç də əlaqədar deyildilər.
Rüstəmbəylə Vəlibəy əvvəl açıq havadakı kinoya gedib, «Qriqori Rasputin» adlı şəklə tamaşa etdilər. Sonra bağçanın restoranına gəlib, çiçəklər arasındakı bir masaya yerləşdilər. Vəlibəy qarsonu çağırıb, vemək və içki ismarladı. Ağ örtülü masanın üzərinə əlvan məzələr düzüldü, araq qoyuldu. Vəlibəy özünəməxsus nəzakətlə qədəhləri doldurdu və Ömər Xəyyamın bir rübaisini söylərək, qədəhini qaldırdı:
– Rüstəmbəy, — dedi, — xoş gəlmisən! İnqilabın nərələrə varacağını və bizi haraya sürükləyəcəyini hələ bilmirəm. Qoca fars «dəm qənimətəst»15 deyər. İndi bu dəqiqələr də bir qazancdır. Içək, sağ olaq.
– Vəlibəy, sağ ol! — deyə Rüstəmbəy qədəhini Vəlibəyin qədəhinə vurub içdi.
Vəlibəy boşalmış qədəhləri təkrar doldurub dedi:
– Qəzetləri, yəqin diqqətlə oxuyursan.
– Təbii.
– Bu müvəqqəti hökumətdən axır, deyəsən, bir şey çıxmayacaq… Müttəfiqlərə verdiyi notanı gördüm, yenə köhnə hamam, köhnə tas; çar siyasəti dəyişilmir — müvəqqəti hökumət müttəfıqlərlə bağlanan bütün əhdnamələrə sadiq qalır… Milyukov yenə İstanbulu tələb edir. «Son zəfərə qədər müharibə» şüarı utanmazcasına davam edir…
– Vəlibəy, bu siyasət yeriməz, ordu vuruşma qüvvətini qaib etmişdir, paytaxtda soldat və isçi şurası ilə hökumət arasındakı uçurum get-gedə dərinləşir; bolşeviklər yorğun vücudlarda doğan xəyalları həqiqətə çevirmək istəyir; Ukrayna muxtariyyət bayrağını qaldıraraq, başqa millətləri də arxasınca aparır, iqtisadi böhran, hərc-mərclik məmləkəti alt- üst edir… belə bir zamanda əski siyasəti yürütmək qabilmi?
Vəlibəy qədəhi qaldırıb, Rüstəmbəyin nitqinin sonunu gözləyirdi. Nitq bitər-bitməz:
– Ukraynanın şərəfinə içək, — dedi, — qoçaq adamlar yetişdirmişdir. Rüstəmbəy səmimi bir halda qədəhinə yapışdı və ukraynaca: «İşşe ne vmerla Ukraina!»16 — deyib içdi.
Bir neçə dəqiqə başları yeməyə qarışdı. Lakin sükut uzun sürmədi. Rüstəmbəy:
– Ukrayna, — dedi, — fürsəti əldən buraxmır, cəbhədən ukraynalıları yavaş-yavaş çəkib milli ordu təşkil edir; müvəqqəti hökumətdən muxtariyyətinin tanınmasını tələb edir; məktəb və idarələri milliləşdirir; milli nəşriyyata çalışır… Tələbəlik zamanımızda Kiyevdə Ukrayna dilinin danışıldığını eşitməmişdik. İndi yavaş-yavaş eşidilməyə başlandı. Çar zamanı yalnız bir qəzetləri vardı, onu da müharibə başlar- başlamaz hökumət qapadı. Əlan gör nə qədər qəzet və jurnalları var… Bax gör biz nə haldayıq! «Kaspi» hələ ittihadi- islamın quyruğundan əl çəkmir. Bir tələbə məktub almış: Bakı küçələrində qoçular türk qadınlarının ayaqlarından dikdaban çəkmələri çıxarırmışlar… Belə dəhşət olurmu?.. Oh, Vəlibəy, iç, dərdimizi unudaq, islamiyyət bizim axırımıza çıxdı.
İki dost məyus bir halda qədəhləri başlarına çəkib, uzun müddət susdu.
Qarson bifşteks gətirdi. Vəlibəy şərab istədi. Böyük qədəhlərə şərab töküldükdən sonra Vəlibəy Rüstəmbəyə Azərbaycan işlərini anlatmağa başladı:
– Bakıda Ümumqafqaz müsəlmanları qurultayı olmuşdur. Bəzi qərarlar çıxarmışlar. Federasiya şəklini qəbul etmişlər… Təbii, qurultay hadisəsiz keçməmişdir. Qurultayda iştirak edən çarşabsız bir qadına qarşı tapançalar çıxmış; yekə rüsvayçılıq! Küçədəki çəkmə çıxarmaq fəqərəsi bu hadisədən sonra olmuşdur… Sonra, Gəncədə bir ədəmi-mərkəziyyət fırqəsi varmış. Bakıdakı federalist fırqəsi ilə birləşərək, meydana «müsavat» adlı bir firqə çıxmışdır. Proqramlarını görməmişəm…
Rüstəmbəy Vəlibəyin sözlərini kəsdi:
– «Müsavat»ın proqramı ilə tanış olmaq istəyirdim.Bəlkə gətirdəsən.
– Gətirdərəm, ya da gedəndə özüm göndərərəm.
– Gətirsən Qulamrzaya ver, o mənə verər, bəlkə sən getdin, sonra görüşmədik.
– Yaxşı.
Rüstəmbəy bir az düşünüb:
– Görəsən, başında kimlər durmuş? — deyə sordu.
– Nəsibbəylə Əhməd Muxtar olmalıdır. Rüstəmbəy bu adamları uzaqdan tanıyırdı:
– Yəni, bunların hazırlığı var? — deyə düşündü. Vəlibəy gülümsünərək:
– Nə deyim? — dedi. — hər halda müsəlman daha bunlardan artığını yetişdirməyəcək ki!.. İşlərlər, öyrənərlər.
– Təhsilləri necədir?
– Nəsibbəyi bizzat tanımıram. Eşitdiyimə görə, darülfununda olmuş, ancaq qurtarmamışdır. Əhməd Muxtara yaxşı bələdəm. Bizimlə də bir qədər işləmişdir. Heç bir təhsili yoxdur, xudayi-nabitdir. Bütün məziyyəti türkcə savadlı olmasındadır. Yaxşı natiqdir… Bu qədər. Bişmiş bir siyasi adam demək olmaz. Dövlət təşkilatı üçün yararlı adam deyildir. İfrat inad və şöhrətpərəstdir: «Burada mən, Bağdadda kor xəlfə»… Nə başını ağrıdım, kor atın kor da nalbəndi olar…
— deyə qırıq gülüşünə davam etdi.
Rüstəmbəy düşüncələrindən ayrılmayaraq, bir daha sual vermədi.
9
Gecə saat birdə evə dönərkən Mir Cəfərin iclasdakı hərəkətini xatırladılar. Vəlibəy qırıq-qırıq gülərək dedi:
– Qəribə adamdır!
– Doğrudan da, qəribədir… Çocuqluqda da belə idi, amma indi ifrata varmışdır. Çocuqluğumuzdan son dərəcə dost idik. Bir-birimizə gedər-gələr, bir dəqiqə belə ayrı durmazdıq. Ən mod və ən mütərəqqi məsələlər ətrafında bəhs edər, müəyyən fikirlərə gələrdik. Bunda səbir və hövsələ yoxdu. Bir şeyi deyərdi, həyata keçirilməsində mətanət göstərməzdi. Bir gün kiçik qardaş və bacılarımıza savad öyrətməyi qərara aldıq. Dərs başlandı. Mir Cəfərin qardaşı oxumamazlıq edirdi. Bir müddət dərs dedi, çocuq tənbəllik göstərdi. Axırda yanına çağırıb qəti olaraq soruşdu: «Qardaş, oxumaq istəyirsənmi?» Çocuq: «Yox» dedi. Mir Cəfər: «Hürrsən» — deyə onu buraxdı. Dərs bitdi. Qardaşı indi də savadsız və sənətsiz bir adamdır. Mən Mir Cəfəri məzəmmət elədim: «Ehmallıqla oxut» — dedim. Mənə cavabı bilirsən nə oldu? «Çocuğun hürriyyətinə təcavüz etməyə haqqın yoxdur»,- dedi.
– Hürriyyəti belə anlamışdır, — deyə Vəlibəy güldü.
Rüstəmbəy sözlərinə davam edirdi:
– Hər şeyi tərsinə başa düşmək bunda bir xassədir… Bir gün teatra getmişdik. Parterdə idik. Bir də gördüm paltarını soyunur. «Canım nə qayırırsan? Burada köynəkli oturmaq olarmı? Axır bir qayda var». Mənə: «Əfkari-ümumiyyədən qorxursan? — dedi. — Hər şey cəhənnəm olsun, mənə şəxsim və istirahətim lazımdır, — deyə cavab verdi.
– Deməli teatrda yarıçılpaq oturdu.
–Təbii, yüz yerdən ağızlar buruldu, istehzalar olundu…Nə isə, başının bir damarı qırıqdır…
– Qeybət olmasın, — deyə Vəlibəy sözə başladı, — mən də bundan bir fəqərə eşitmişəm. Bir ay əvvəl Moskvaya tələbələr qurultayına getmişdi. Bir gün tramvay yelli keçərkən Mir Cəfər fit verir. Bir qəzamı oldu — deyə o saat tramvay vaqonlarını dayandırırlar. Vaqonların dayandırılmasının səbəbini bilməyən miniklər arasına çaxnaşma düşür. Bir də Mir Cəfər səslənir; «Mən mindim, indi vaqonu sürə bilərsiniz», — deyir. Camaat buna qarşı nifrətlər yağdırır. Bu adam indi Kiyev mitinqlərinin Allahı sanılır.
– Çünki gözəl natiqdir. Ruscaya incədən-incəyə vaqifdir. Ədəbiyyatı ətraflı tədqiq etmiş; mətbuatda belə iştirak edir… Ancaq həyatı kitablarda yazılan kimi qəbul edir. Fikir və hərəkətindən də kitab qoxusu gəlir, olduqca səthidir. Vəlibəy ciddi bir səslə:
– Adamlığı da yoxdur. İnqilab həyatı çalxalayıb bu kimiləri üzə atırsa, bunlar aləmi məhv edər, axırda özləri də məhv olarlar.
Rüstəmbəy Vəlibəyin sözlərini təsdiq edərək:
– Bilirsən onda nə həsəd var? Yaxşı yeyənləri, geyənləri, yaşayanları görəndə içini gəmirir. Yakıb yıxmaqda ləzzət duyanlardandır.
– Bu necə ailədəndir? Kasıbdırmı?
–Atası xırda alış-verişçidir. Ancaq buna köməyi dəymir, ailəsini belə zorluqda saxlayır…
Vəlibəy qırıq gülüşü ilə Rüstəmbəyin sözlərini kəsdi.
– Duel necə oldu? — deyə sordu.
– Heç! Duelə azmı adam çağırmış. Puşkinin vaxtında yaşadığımızı zənn edir… Bu da oxuduğu kitabların təsirindən doğmurmu?
10
Rüstəmbəy yataqdan yenicə qalxmışdı. Xəlil içəri girdi. Görüşdülər.
Xəlil:
– Yəqin hələ çay içməmisən? — deyə sordu.
– Yox, indicə durdum. Yuxudan doya bilmirəm. Cəbhənin yorğunluğu indi duyulur. Son zaman mənən də yoruldum.
– Yəqin ora da bura kimi hərc-mərcdir.
– Təbii, eyni anarxiya.
– Kerenskinin bütün populyarlığına baxmayaraq, qəti bir xətti-istiqaməti yoxdur. Görünür, yalnız gözəl nitq söyləməklə məmləkət idarə olunmur.
– Aparat da pozuqdur, başı dəyişdilər, aşağı qaldı. Çarlıq ruhu ilə bəslənmiş məmurlar dünənki vəkil, jumalist, tacir nazirə tabe olarmı? Məmur psixologiyası başqadır. Hökumətin aşağıdan yuxarıya doğru pillə ilə çıxan məmur arasında nüfuzu olmadığı üçün məmur da vəzifəsinə sadiq deyildir. Bax, teleqram poçtla göndərilir, məktub yollarda itir, vergi yığılmır, banklar bərbad olmağa başlayır. Alverçilik gün-gündən artır, hökumət və ictimai təşkilatlar anbarları oğurlanıb bazarlarda satılır. Uzaqgörənlər qızıl və brilyant toplayır; sabit dəyərli şeylər aranır. Bu gün satın alınan hər bir şey üç gün sonra birə ikı qıymətə gedir. Qiymətlər yüksəlir məmurun maaşı yüksəlmir, ehtiyac da bir tərəfdən məmuru işindən soyudur…
Xəlil onun sözünü kəsdi:
– Rüstəmbəy, — dedi, — yalnız məmur deyil, hər kəs şaşmışdır. Nədənsə, bu hökumətə inanılmır. Bax: hər bir mitinqdə «hürriyyət istiqrazıından bəhs olunur. Hamı bilir ki, hürriyyətin irəli sürdüyü hökümətə kömək lazımdır. Ancaq heç kəs yazılmır. Mən köhnə inqilabçı olaraq hələ istiqraza yazılmamışam.
Xəlil sözlərinə əlavə olaraq qəhqəhə ilə ğüldü, sonra otağın küçəyə tərəf açılan pəncərəsinə yanaşıb baxa-baxa:
– Yığış, çıxaq, — dedi.
Hava olduqca gözəldi. Qəhvəxanaların birinə girdilər, — Rüstəmbəy Xəlilə südlü qəhvə təklif etdi, içmədi.
– Toxam, — dedi. — tez ol, çıxaq. Tacirlərin əlindən indi qəhvəxanalarda yer yoxdur. Mənim də, nədənsə, bunlardan zəhləm gedir.
Rüstəmbəy:
– Sənin atan, — dedi, — məmur olmuş, yəqin həmişə də tacirə borclu olmuşdur. Səndə çocuqluqdan onlara qarşı bir ikrah əmələ gəlmişdir.
– Doğrudan da belədir. Bilirsən, atam ev tikdirirdi. Bir sövdəgər Hacıdan altı yüz manat borc almışdı. Yazıq kişi beş il pulu verib qurtara bilmədi, müamilə müamilə üstündən gəlirdi. Özləri də elə yumşaq olurlar ki, üzlərinə də tüpürsən incimirlər. Amma səni lazımınca istismar edirlər. Atam öləndən sonra anamın yanına gəlib edərdilər Bütün qızıllarımızı, xalı və ipəklərimizi onlara satdıq. Kim bilir, nə qədər ucuz alırmışlar. Qardaşım Parisdə oxurkən ona pul göndərmək lazımdı. Anam gözəl bir tirmə girov qoyub, əvəzində əlli manat aldı. Əlli manatı vaxtında verə bilmədiyimiz üçün müamilə artmağa başladı… Xülasə, şal əldən getdi, nəticədə tacirə də borclu çıxdıq…
Xəlil yenə güldü və təbəssümündə ikrah duyuldu. Rüstəmbəy qəhvəsini qurtarıb, qəhvəxanadan çıxdı:
– Yaxşı, atan məmur, çarın sadiq məmuru, anan Mehdi xanın qızı — bəs bu menşevıklik haradan çıxdı?
Xəlil əvvəl oynaq, sonra ciddi bir halda:
– Bilirsən, biz Bakıda hökumət pansionunda yaşayırkən, gizli ədəbiyyatla çox maraqlanardıq. Bir gürcü yoldaşım vardı, bu mənə xırda risalələr verərdi, oxurdum. Yavaş-yavaş menşeviklərin proqramı ilə tanış oldum, xoşuma gəldi. Yoldaşım məni bir firqəçi ilə tanış etdi. Arabir görüşərdik. Sonra türk gənclərinin arasında işləmək mənə tapşırılmışdı. Bir neçə məktəbliyə mühazirə oxuyurdum. Zavodlarla da az-çox əlaqəm vardı… Belə!..
Rüstəmbəy gülə-gülə:
– İndi de görüm, aşna, federasiyaya tərəfdarsan, yoxsa yox?
Xəlil düşünərək:
– Demokratik cümhuriyyət, zənn edirəm, hər kəsi qane
– Yox, — deyə Rüstəmbəy qətiyyətlə cavab verdi, — onda aramızda dağlar var. Hər millət müqəddəratım özü həll etməli. Bu günün şüarı budur!
11
İmranın meyvə mağazasına catana qədər iki dost arasında siyasi mükalimə davam etdi. Biri o birini qane edə bilmədi. Nəhayət, Rüstəmbəy qeyzlə:
– Bundan sonra məhkum xalqlar arasında menşeviklik nüfuz qazana bilməz. Bu sahədə bolşeviklər daha da uzaqgörəndirlər, — deyə münaqişəyə xitam verdi.
İmran mağazanın arxasında idi. Rüstəmbəylə Xəlil də oraya keçdi. Səftər də orada çaya məşğuldu. Səmimi görüşdən sonra hərə bir tərəfdə yerləşdi. Sonra Xəlil gülə-gülə:
– Balam, — dedi, mənim tacirlə aram olmadığını hamı bilir, ancaq, İmran, səni mən tacir hesab etmirəm; çünki sən studentlər içində böyüyərək, tacir olmusan; hamıya da köməyin dəyir…
Səftər onun sözünü kəsərək, yarı rus, yarı türkcə:
– Yaxşı, bu müqəddəmədən məqsəd nədir? Xəlil gülə-gülə:
– İmrandan iyirmi beş manat borc istəyirəm. Xəlilin birdən məqsədə keçməsi hamının gülüşünə səbəb oldu. Xəlil ciddi:
– Bilirsən, İmran, qardaşımdan pul gözləyirəm, gələn günü verərəm.
İmran hörmətlə əlini gözünün üstünə qoyub:
– Gözüm üstə! Çayımı içim, verim, — dedi və o saat sözü dəyişdi; — Deyirlər, Cabbar şapalaq yeyib; amma nə olub!.. Mir Cəfərlə tanışlığım yoxsa da, görən kimi əlindən öpəcəyəm.
Səftərin yenə qaşları yuxarılara doğru çəkildi, üzünün batığı bir az da dərinləşdi. Məxrəci gülüşlə:
– O gündən bəri yoxdur. İndi, kim bilsin, haralarda sülənir, — dedi.
Xəlil səmimi səslə:
– Balam, kişiyə sataşmayın.
Səftər yenə qaşlarını qaldırıb, bir şeylər demək istəyirdi, bir də İmran masadan qalxaraq:
– Xəlil, gülüm, gəl, — dedi.
İmran daxıldan iyirmi beş manat çıxarıb Xəlilə verdi və yavaşca əyilib Rüstəmbəyin qulağına:
– Sən pulları haraya yığırsan? — deyə pıçıldadı. Rüstəmbəy çox düşünməyərək:
–Yanımdadır. Lazımındırsa verim. İmran cazibəli bir səslə:
– Yanında boş qalınca işə buraxsan yaxşı olmazmı? —
deyə sordu və təkidlə əlavə etdi: — Bilirsən bu saat necə pul qazanmalı vaxtdır… Sənə də yaxşı olar, mənə də.
Rüstəmbəy haman cibindən iki min manat pul çıxarıb
İmrana verdi. Sonra Xəlilə müraciət edərək:
– Balam, pul lazımındı, məndən niyə istəmədin?
– Sən gedərgisən. Kim bilir, səninlə bir də nə vaxt görüşəcəyəm. İmran buralı, mən buralı. Borc aldığım birinci dəfə deyil ki, beş ildir…
Bu əsnada iri çopur burunlu, qarasifət bir adam girib:
– Səfarətxana katibi Səftər xan buradadırmı? deyə sordu.
İmran ağzını arxa qapıya tərəf çevirərək istehza ilə:
–A Səftər xan, — dedi, — rəiyyətlərindən biri səni axtarır. Rüstəmbəy maraqlı gülüşlə:
– İran səfarətxanası katibliyi indi Səftərdədirmi?
– Bəli, — deyə İmran yenə istehza ilə ağzını bir balaca burdu: — Meymun oynadanları bir müddət Bayram qırxdı, indi Səftər xan qırxır.
Sözlərini bitirib, İmran xısın-xısın gülərək əlini Rüstəmbəyə uzatdı. O da əlini onun əlinə vurdu.
12
Rüstəmbəy tez səhər İdzikovskinin xüsusi kitabxanasına getdi. Bu kitabxana hükumət və şəhər kitabxanalarına nisbətən daha zəngindi.
Əlavə olaraq, İdzikovski kitabxanasında bir çox inqilabi əsərlər də vardı. Rüstəmbəyi də maraqlandıran da elə bu kitablardı. Müntəzəm surətdə oxuyaraq, hazırlanmaq istəyirdi, çünki inqilabın irəli sürdüyü məsələlərə qarşı onun ali təhsili kafı görünmürdü.
Rüstəmbəy kitab kataloqunu götürüb varaqlamağa başladı. Özünə bir balaca proqram düzəltdi. Marks, Engels, Lenin, Plexanov, Kautski, Bebel və Joresi də bura daxil etdi. Lakin bunlardan əvvəl tarix və iqtisadiyyatla məşğul olmağı lazım bildi. Sonra on səkkizinci əsr ensiklopedistlərinin əsərləri və Kontun pozitivizmi ilə çox maraqlandı. Xülasə, bir çox düşüncə və mülahizələr yürütdükdən sonra qədim dövlət təşkilatlarına dair bir kitab alıb, kitabxanadan çıxdı. Ürəyi
qoltuğundakı kitabın fərəhi ilə dolu bir halda oxumağa qoşarkən, bir də şıq geyinmiş, siması tanış görunən bir xanıma rast gəldi. Xanımın gözləri Rüstəmbəyə sataşıb haman qeyri- məmnun bir halda yerə dikildi, yanaqları qızarıb, solğun laləni andırdı.
Rüstəmbəy dayandı və özünəməxsus bir səmimiyyətlə: – Sofya Sergeyevna, — deyə səsləndi.
Xanım sönük bir halda duruxdu və Rüstəmbəyin ona tərəf uzanmış əlini istər-istəməz sıxmaq məcburiyyətində bulundu. Rüstəmbəy:
– Çoxdan görüşmədik, — dedi, — zövcünüz hardadır? Xanım ağızucu olaraq:
– Cəbhədədir, — dedi və suçlu-suçlu ətrafa baxdı. Rüstəmbəy xanımı hürkmüş vəziyyətdən çıxarmaq
üçün:
– Ha tərəfə gedirsiniz? Sizi bir az təşyi edim, — dedi Xanım bu təklifdən xoşnud olmayan kimi, bir neçə
saniyə yerində qaldı. Tərəddüd içində olduğu bəlli idi. Lakin Rüstəmbəyin israredici hərəkəti xanımı yoluna davam etməyə sövq etdi.
İkisi də bir müddət sükut içində yan-yana getdilər.
Sonra Rüstəmbəy:
– Yenə əvvəlki yerinizdəmi qalırsınız? — deyə sordu. Xanım cavab verməkdən çəkindi və sualın yersiz olduğunu duydurmaq üçün etinasiz bir halda mağazalara baxmağa başladı. Yanaqları təkrar qızarıb soldu. Gözlərinin kənarından süzülən etirazlı baxış, Rüstəmbəyin cəsarətini qırdı. Bir neçə addım getməmiş xanım durdu və yenə gözlərini yerə dikərək, əlini uzatdı:
– Mən aptekə gedəcəyəm, — deyib cəld aralandı. Rüstəmbəy tühaf bir halda yoluna davam etdi. Qeyri-şüuri olaraq əlini bığına atdıqda Sofyanın əlindən qopan ətir qoxusu damağına çökdü. Kitabxanada əldə etdiyi fərəh əvəzinə ruhunda bir acılıq çöküntüsü duydu.
13
Sofya xanımın məsələsi Rüstəmbəyi bir neçə müddət şiddətlə məşğul etdi. Vaxtilə pəncərəyə söykənib hüznlü göz yaşları ilə Rüstəmbəyi təşyi edən Sofya bu dəfəki soyuq Sofyanın əksi kimi görünürdü. Bu, əsrarəngiz bir müəmma olaraq, Rüstəmbəyi çıxılmaz bir vəziyyətə soxmuşdu. Dərdini unutmaq üçün kitaba dalır, tarix və fəlsəfədə ruh təskinliyi arayır, müvəffəq olmur. Qara sətirlərdən nəşət edən mürəkkəb fıkirlər arasında həp Sofyanı görür, solğun laləni andıran yanaqları ən qüvvətli bir fəlsəfə kəsilərək Rüstəmbəyin ağlını pərdələyirdi.
Qəzeti əlinə gotürür — rollarını bitirib çəkilən komandanlar, nazirlər ona çocuq oyuncağı kimi gəlirdi. Küçədəki nümayişlər, siyasi münaqişələr, nitqlər, şüarlar — bunların hamısı onun marağına, səthi də olsa, nüfuz etmədən uçub gedir, kiçicik bir iz belə buraxmırdı. Artıq şəhər ona bir istirahət yeri deyil, zindanxana kimi gəlirdi.
Bir gün dəruni böhranlar içində Xəlili arayıb tapdı. Xəlil də onun kimi maddi həyatın dolambac yollarına nabələd, hiylə zəruriyyətinə yabançı bir adam olduğu üçün Rüstəmbəylə dərd şəriki ola bilirdi. Məslək ayrılığına baxmayaraq, aralarında səmimı dostluq vardı. Xəlil Rüstəmbəyi iztirab içində gördükdə gülümsədi:
– Yenə səndə bir şey var, — dedi, — eşqmi, mənəvi böhranmı? — deyə sordu.
Rüstəmbəy deyəcəyi sözlərdən qəlbi təskin bularaq:
– Xəlil, — dedi, — dəruni müvazinəmi pozan bir şey var. Eşqdirmi? Bilmirəm. Şair və psixoloqların tərifinə inanılarsa, bu şey eşqdir. Lakin, doğrusunu deyim, ağlım bu eşq deyən qüvvəyə heç də inanmır… Allahı sevərsən, eşq varmı? Bunu sən duydunmu?
Xəlil sakit gülüşü ilə bir az düşünüb dedi:
– Rüstəmbəy, eşqin nə olduğunu həyatımda anlamadım. İlk əvvəl özümün erkək olduğumu duyar-duymaz məndə qonşumuzdakı bir malakan arvadına qarşı həvəs oyandı. Həvəs məni qadına tərəf çəkirdi. Bir gün gedib qadını evdə yalnız gördüm. Coşmuş erkək baxışı ilə onu süzdüm. Qadın halımı duyaraq tühaf bir vəziyyətə düşdü: qızardı, dadlı bir təbəssümlə üzümə baxıb, əli ilə bir iki dəfə yanaqlarıma vurdu… Yalnız bunu xatırlayıram: qadını qucaqlayıb çarpayının uzərinə atdığımdan xəbərim olmamış… O gündən etibarən rast gəldiyim qadınla elə rəftar etmişəm. Təbii ehtiyacın dəfi üçün heç bir şairanə müqəddəməyə lüzum duymadım. Bu qedər. Sən başqa — ehtiyacı susdurmağa çalışırsan, ehtiyac hissi müqavimətdən şişərək xəstə bir şəkil alır.
Bu sözlərdən sonra Xəlil ciddiliyini qaib edərək qəhqəhə ilə gülüb əlavə etdi:
– Dəruni böhran dediyin dişi dərdidir. Bir dişi tap da, normal bir adam ol. Vəssəlam! Yoxsa, hər şeydən avara olacaqsan.
14
Rüstəmbəy Xəlilin sözlərini haqlayaraq susdu. Lakin ağlı təsvib edən şeyi dəruni bir başqa qüvvə inkar edirdi. Bu qüvvənin təyini yolunda çox düşündü, «bacarıqsızlıq» — deyə fıkrindən keçirdi. Bir də yazıq bir əda ilə Xəlilin üzünə baxıb:
– Bacarıqsızlıq, — dedi, — görürəm, sən deyənlər doğru; ancaq həyata keçirmək üçün bir şeylər lazım… vaxt və bacarıq lazımdır. Bu da ki, məndə yoxdur. Mən təbiətən yalnız bir məqsədə doğru gedə bilirəm, ikiyə ayrılmıram. Dərunimdə bir əsgər var; «marş irəli!» — dedimi, yürüyürəm. İstiqamət dəyişilməz, əfəndim! — deyə Rüstəmbəy güldü, Xəlil də gülərək:
– Bir dəfə də qadın cəbhəsinə hücum etməli, — deyə qəhqəhə ilə güldü.
– Mən razıyam, zalım oglu «əsgər» razı olmur. İkisi də güldü. Sonxa Xəlil ciddi bir səslə:
– Bu axşam boşam. Dünən Tanya gəlmişdi, ehtirasımı sondürdü. Bu axşam münasib bir yerə gedə bilərəm.
– Məsələn.
– Gələndən Qulamrzagilə getmisənmi?
– İclas günü orada idik… Xəlil:
– O heç! — deyə Rüstəmbəyin sözlərini kəsdi, — kişi evlənmişdir, ailə sahibidir. Ziyarət etmək borcundur.
– Yaxşı, — deyə Rüstəmbəy razı oldu.
– Saat neçədir? — deyə Xəlil soruşdu. Rüstəmbəy qoluna baxaraq:
– Beşə bir az qalır, — dedi.
– Bir-iki saat gəzək, sonra gedək. Vladimirski qorkaya tərəf getdilər.
Monastırın yanındakı qapıdan qorkaya girib, Dneprə nazir xiyabanda bir skamyaya yerləşdilər. Dnepr daşıb, qarşıdakı slobotkanı basmışdı. Sağ tərəfindəki çar bağı çiçəklər içində cilvələnirdi; sərin hava yasəmənlər arasında titrəyərək rayihələr saçırdı. Sol tərəfdəki altun qalpaqlı kilsələr yaldızlı şüalar səpələyirdi.
Bu gözəl mənzərə Rüstəmbəyin ürəyində hüznlər doğururdu. Yan tərəfdən xoş bir təbəssümlə yoldaşının sönük çöhrəsini süzən Xəlil:
– Yenə nə düşünürsən? — dedi.
Rüstəmbəy dərin düşüncədən zorluqla ayrılaraq köksünü ötürüb dedi:
– Mənə belə gəlir ki, həyatın qəlbi daima məndən kənar bir yerdə çarpır. Mən bu çarpıntının olmasını duyuram, amma onda iştirak etmirəm.
Rüstəmbəy fəal bir vəziyyət alıb, qollarını ölçərək:
– Həyat coşarkən hər bir fərdin köksündə əks-sədalar doğurmalı; çünki fərdlər həyatdadır, həyat fərdlərdə deyil… Bax, mən bu əks-sədaları duymuram. Həyat dairəsindən kənarda duraraq, yalnız iştiraksız bir şahid vəzifəsi görürəm…
– Sənin bu fəlsəfənin mənasını anlamıram, — deyə Xəlil onun sözlərini kəsdi və bir az da kəskin: — Nə üçün həyatdan kənarda qalırsan? İndi pul qazanırsan, gəncsən, gözəlsən, təhsilin var — həyatın ən coşqun yerinə belə girməyə əlində vəsilələrin var. Nədənsə passiv duraraq rezonyorluq edirsən… Əzizim, insanın, ya heyvanın dərunində təbii bir çağırış var. Çağırdımı — «baş üstə!» deməli. Sən bunu unudursan. Canlı həyat tələblərinə qulaq asmırsan da, kitablardakı səfsətələri dinləyirsən…
İki qızın bunların yanından ötüb getmələri Xəlilin nitqinə xitam verdi. Arxalarınca müştəri gözü ilə baxaraq, düşündü. Birdən:
– İştə həyat, tamaşaya lüzum varmı? Dur gedək, tanış olaq. Rüstəmbəy getməməzlik göstərdi:
– Əşi, işin yoxdur? — dedi.
Xəlil hiddətlə onun qolundan tutub dartdı:
– Bu iş deyil? Dur, — deyə onu yerindən qaldırdı.
İri addımlarla yürüyüb, bir az sonra sürəti azaltdılar. Qızlar addım səsləri eşidərək geri çöndülər və bir-birinə bir şeylər söyləyib gülüşdülər. Xəlil Rüstəmbəyə yönəlib sevinclə:
– İşlər yaxşıdır, — dedi və sonra qızlara eşitdirərək: — Bahar gözəldir, ancaq… onu duyanlar və anlayanlar üçün gözəldir.
Qızlar yenə geri dönüb, sonra yenə pıçıldaşaraq gülüşdülər. Xəlil sözlə qızları daşlamada davam edirdi:
– Bahar ildə üç ay gəlib insanları nəşələndirib gedər. Lakin… burada bir mühüm «lakin» var. Dürüst qulaq asın. Gənclik baharı yalnız bircə dəfə gələr… Təkrar olunmaz!.. İstifadə etməyən peşmanlıq oduna yakılar…
Qızın biri yavaş səslə:
– Amma nə ustalıqla başlayır, — dedi və yoldaşına qısılaraq güldü.
Xəlil cəld:
– Mən doğrudan da ustayam, səadət sarayı yapıram. Qızın bu dəfə ikisi də çönərək işvəkar heyrətlə:
– Eləmi? — deyə Xəlildən soruşdular.
– Elə! Elə! — deyə Xəlil qızın birinə yanaşdı və o biri qıza: dedi.
–Yoldaşım utancaqdır. Lütfən onu məşğul ediniz, — Qızlar qəhqəhə ilə gülərək, yaxındakı skamyayaəyləşdilər. Rüstəmbəy sağdan, Xəlil də sol tərəfdən oturdu.
15
Şirin söhbət davam edirdi. Xəlil məzhəkələr, lətifələr, cürbəcür dadlı vəqələr söyləyib qızları güldürürdü. Rüstəmbəy də danışır, o da maraqlı söhbət sahəsində Xəlildən geri qalmırdı.
Xəfıf qaranlıq yavaş-yavaş çökərək, ətrafı doldurur; orada-burada işıqlar parlayıb sayrışmağa başlayırdı. Əlvan rəngli parlaq zolaqlar Dneprin səthində oynaşmada idi. Qoşa- qoşa dolaşan oğlan və qızların sayı get-gedə artır, gənclər tənha skamyalara yerləşirdi.
Xəlil yanındakı qızın əlini əlinə alıb oxşayır və xəfıf müqavimətini qıraraq arabir dodaqlarına gotürürdü. Artıq söhbət ümumilikdən fərdiliyə keçmişdi; hər kəs öz yanındakı qızı məşğul etmədə idi. Lakin xətli-hərəkətlər başqa-başqa idi. Xəlilin axır məqsədi qızı «bişirib» bir gün otağına gətirmək, məramına çatmaqdı. Rüstəmbəy isə heç bir məqsəd təqib etmirdi və bəzən vaxtın lüzumsuz yerə keçməsinə də
təəssüflənirdi. Birdən:
– Oturduğumuz bəs deyilmi? — deyə Xəlil səsləndi. Rüstəmbəy:
– Necə istərsəniz, — deyə cavab verdi. Qalxdılar. Xəlil öz qızı ilə ön tərəfə keçib bir az da aralanmağa çalışdı. Rüstəmbəy sakit addımlarla onu izlədi.
Qorkadan yüz addımlıq bir məsafədə qızlar əl verib, qonşu küçələrdən birinə getdilər.
Xəlil şən bir halda qolunu Rüstəmbəyin qoluna keçirib qəlbi sükutla:
– Randevu hazır! — sabah axşam görüşəcəyik, — Sən də təyin etdinmi? — deyə sordu.
Rüstəmbəy passiv bir gülüşlə başını fırladı:
– İşin yoxdur? — dedi.
Bu sözlər Xəlili özündən çıxardı:
– Dünyada hamı işsizdir də, təkcə sən iş adamısan.. Amma iddian var ha!.. Sən yaxşı ki, Allah deyilsən, yoxsa dünyanı qadınsız yaradardın… Amma tühafsan ha!..
Rüstəmbəy laqeyd gülüşündə davam edərək, Xəlilin hiddətli gözlərini süzür, bir söz belə demirdi. Xəlilin deyinib susacağını bilirdi; elə də oldu. Xəlil Rüstəmbəyin ətraflı yaşamamasını, pedantlığını tənqid edərək coşdu. Səsini yüksəldib, kəskin sözlər belə qullandı. Sonra sakit olub susdu. Bir müddət danışmayaraq yürüdülər, axırda adi rəftarları ehya olundu.
Xəlil və Rüstəmbəyi Qulamrza nəzakətlə qarşılayıb, otağa dəvət etdi. Burada ortaboylu, çəlimsiz bir qadın ayağa qalxıb, cəsarətsiz bir təbəssümlə qonaqlara təzim etdi,
Qulamrza:
– Rüstəmbəy, Xəlil tanışdır, sən tanış deyilsən. Sayadla tanış ol, — deyə arvadını təqdim etdi.
Rüstəmbəy və Xəlil Sayadın əlini sıxıb oturdular. Xırda dolabın üzərindəki samovar mürgü döyən pişik kimi hərdəmbir xoruldayırdı. Sayad qonaqlara çay tökdü. Masanın üstünə ağ çörək, yağ, pendir və pasta qoydu. Sonra dolabdan zoğal mürəbbəsi çıxardı. Rüstəmbəy:
– Qulamrza, — dedi, — yəqin Qafqazdan qəzet gətirdirsən.
– «Kaspi» gəlir. Sayada da «Açıq söz» gətirdirəm; çünki Sayad yalnız türkcə oxuyur, — deyə Qulamrza gülümsədi və güzəştedici bir nəzərlə arvadına baxıb əlavə etdi: — İndi rusca da oxumağa başlamışdır.
Xəlil:
– Sayad bacı, — dedi, — indi gərək rusca danışılanda başa düşəsiniz.
Sayad aşağı baxaraq:
– Bir az başa düşürəm… ancaq hələ danışa bilmirəm. Birdən Sayadın üzü qəmgin bir şəkil aldı:
– Müsəlmanlar belədir də, qız uşağını oxutdurmurlar, bədbəxt edirlər. Ana dilini də Qulamrzadan öyrənmişəm. Bilsəniz. necə qorxa-qorxa oxuyurdum.
Xəlil təsəlli verərək:
– Sayad bacı, qəm eləməyin, hələ cavansınız. Sayad yenə yerə baxa-baxa:
– Axır, başqa millətlərin içində biz nəyə geri qalaq? Rüstəmbəy populyar bir surətdə Dreper nəzəriyyəsini
Sayada anlatmağa başladı:
– Sayad bacı, — dedi, — bu yalnız bizdə deyil, başqalarında da görünmüşdür. Millət bir fərd, bir adam kimi şeydir, böyüyər, gənclik və qocalıq dövrləri keçirər. Sonra ölər. Cahil və kamil vaxtları olar.
Rüstəmbəy yunan, Roma, Misir, fars və ərəb mədəniyyətinin parlaq zamanlarını təsvir edib, sonra düşduklərini qeyd edərək:
– Bizim millət də, — dedi, — indi cahil dövrünü keçirir; lakin ayılmasının əlamətləri görünür, ayılacaq və parlaq bir gələcəyə də malik olacağı şübhəsizdir.
Məxsus Sayadın bilgisini artırmaq üçün söylənilən bu fikir başqalarını daha çox maraqlandırırdı. Xəlil Dreper nəzəriyyəsinə qarşı etiraz edərək, Marks nəzəriyyəsini irəli sürdü və qədim mədəniyyətlərin yox olmasını iqtisadiyyat qanunu ilə izah etməyə çalışdı.
Rüstəmbəy münaqişəyə girmədən əvvəl Sayadın səviyyəsini nəzərdə tutaraq, qalxıb divarda asılan xəritəyə yanaşdı. Hər kəs gözlərini xəritəyə tərəf çevirdi. Hələ coğrafiyanı qavramayan Sayad bacı həsrətlə xəritəyə baxaraq, var qüvvəsin Rüstəmbəyin sözlərinin ətrafına topladı. Rüstəmbəy vaxtilə mədəniyyət beşiyi olan ölkələri göstərərək: – Baxın, — dedi, — Makedoniya kimi bəlli olmayan ölkədən bir İsgəndər çıxır, dünyanı istila edib, millətinin adını tarixsəhifəsində yerləşdirir. Ərəbistan çöllərindənbir Məhəmməd zühur edib, meydana bəzi demokratik fikirlər atır. Nəticədə bir çox millətləri və ölkələri öz millətlərinin hakimiyyətinə tabe edir… Isgəndərlər, Məhəmmədlər, Atilla və Teymurlar millətin gənclik enerjisindən nəşət edən qüvvələrdir.Rüstəmbəyi diqqətlə dinləyən Qulamrza:
– Rüstəmbəy, bu tarixi simalarmı millətini irəli çəkir, yoxsa millətmi bunları irəli sürür? — deyə sordu.
Rüstəmbəy qətiyyətlə:
– Fərd bir kollektivin üzvüdür; meyvə ağacın məhsuludur. Fərd kollektivin, meyvə ağacın xassəsini daşıyır. Tarixi sima millətin ruhundan doğar, o ruhu yüksəldər və aləm qarşısında nümayiş etdirər. Tarixi sima millətin təzahürüdür. Millətin qabında bir şey olmazsa, təzahürü də olmaz!
Xəlil dinləyərək arabir başını bulayırdı; Rüstəmbəyin sözü bitər-bitməz açıldı;
– Deməli, sənin fikrincə, millətin biri istedadlı, digəri isə istedadsız olur?
Rüstəmbəy dərin bir etiqadla:
– Bəli! — dedi.
Xəlil kəskin bir halda:
– Bu fikir qətiyyən doğru deyil, — dedi. — İstedadca millətlər arasında fərq yoxdur. Şərait başqadır; tarixi, ictimai və iqtisadi şəraiti əlverişli olan millətin tarixi rolu da başqa olur.
Rüstəmbəy Xəlilin fıkirlərinə şərik olmayıb, öz təsəvvürlərini doğrultmaq üçün tarixdən alınmiş bir çox dəlillər göstərməyə başladı. Nəhayət, Qafqazı irəli sürərək eyni şəraitdə yaşayan gürcü, erməni və türklərin mədəni səviyyələrini qeyd etdi.
Erməni və gürcü mədəni və gözüaçıq olduğu halda, türklər cəhalət içində boğulur. Halbuki üçünün də iclimai və iqtisadi vəziyyətləri az-çox bərabərdir, — dedi.
Xəlil yenə etiraz etdi.Münaqişə uzandı, nəhayət Qulamrza ortaya başqa bir məsələ atmaqla söhbəti dəyişdi.
16
Rüstəmbəy məzuniyyətini bitirdikdən sonra bir ay da artıq Kiyevdə qaldı. Bu iki ayı, bir dəqiqə qaib etmədən, kitab və qəzetlərin mütaliəsi ilə keçirdi. Paytaxt qəzetlərindən başqa, Qafqaz mətbuatını da təqib etmədə idi. Kerenski hökuməti bütün idarəsizliyi ilə davam edir və hərc-mərclik geniş Rusiyanın bir başından tutmuş o biri başına qədər dalğalanırdı. Cəbhə get-gedə pozulur vətənpərvər nitqlər, çağırışlar artıq kimsəyə təsir etmirdi. İdarə ipi qırılıb hər vilayət, hər şəhər, bəlkə hər kənd özbaşına qalmışdı. Çörək, un, şəkər kartları ərzaq böhranının önünü ala bilmir; mağazalar və dükanlar qarşısındakı növbələr uzanmaqda idi. Ehtikar görulməyən bir şəkil almışdı. Hər şey alınıb satılır; məmləkətin şərəf və namusu belə müzaidə edilirdi. Bir tərəf yoxsulluq əziyyətinə davam edərkən, digər tərəf kef məclislərində pullar səpirdi. Xanımlar və qızlar üçun bir kilo şəkər umulmaz bir hədiyyə olaraq, ailələrdə nəşələr doğururdu. Əmtəə və ərzaq olduqça boldu; lakin zabitə nırxına boyun əyməyərək, gizli anbarlarda saxlanılırdı.
Kerenski hökuməti mərkəziyyət idarəsi platformasında duraraq, milli və territorial hərəkata xor baxmada davam edirdi. Federasiya yolu ilə mətanətli gedən Ukrayna xalqına: «Məclisi-müəssisana qədər ümumi vətəndən ayrılmayın, ümumi ordunu pozmayın», — deyə tövsiyədə bulunmasına baxmayaraq, Ukrayna radası və general sekretariatı milli dövləti təşkilatında davam edirdi. Krım tatarları da kiçik miqyasda eyni hərəkəti təqib edirdilər, qurultay çağırıb, tatar əsgərlərini Krıma toplayırdılar.
Qafqazda işlər hələ qeyri-müəyyəndi, buradakı millətlər hələ bir-biri ilə ümumi dil tapmamış, qəti siyasi istiqamət görünmürdü. Gürcülər menşeviklərin, ermənilər daşnaqların başına toplanan kimi görünürdülər. Türklərin vəziyyəti olduqca tühafdı: yeni zühur etmiş «Müsavat»ın xalq arasında kökü dərin deyildi. Sol və sağ məsləkli ziyalılar rəyasət qovğası ilə məşğuldu. Ziyalı qismi az, hazırlıqsız və daha doğrusu, məsləksizdi. Nüfuzlu milyonerlər və bütün zənginlər çar tərəfdarı idi. Əməkçilər və xırda ziyalıların bir qismi «Hümmət»in ə’trafına toplanaraq, get-gedə qüvvət kəsb etmədə idi. İsçi hərəkatı genişlənir, tətillər sənaye məntəqələrini qaplamada idi. Kənd də sakit deyildi: üsyanlar, bəy evlərinin dağıdılması adi şəkil almişdı. Ruhani qismi də inqilabdan pay umaraq dini firqələr təşkilinə çalışırdı: Gəncədə «Firqeyi-Məhəmmədiyyə», Şuşada «İttihadiyyə», Bakıda «Zühuriyyuni-Mehdiyyun» fırqələri meydana çıxmışdı.
Çar zamanı Azərbaycandan əsgər alınmaması milli məfkurə daşıyanlar üçün çıxılmaz bir vəziyyət təşkil etmişdi. Hər bir millət öz əsgərlərini topladığı bir halda, Azərbaycan bu imkandan istifadə edə bilmirdi. İmperialist müharibəsi zamanı bəylərin təşəbbüsü ilə könüllülər toplanıb alman cəbhəsinə göndərilmişdi. «Vəhşi diviziya» adı ilə məruf olan bu könüllülər indi milliçilər üçün bir məfkurə olmuşdu. «Zərurət zamanı»nın istinadgahı deyə onlara boyük ümidlər bağlanırdı…
Rüstəmbəyin iki aylıq mütaliəsi siyasi cərəyanları, fırqə proqramlarını öyrənməsi ona qəti bir yol göstərmədi. Kimləgedəcəyini, hansı firqəyə qoşulacağını belə kəsdirə bilmədi. Siyasi üfüq onun gözlərində olduqca qaranlıqdı. Əvvəlcə xəyalını məşğul edən Turan məfkurəsi indi sarsılmış, onun düzgün və əməli olmasından şübhə etməyə başlamışdı. Azərbaycan məsələsini aydın təsəvvür edə bilmirdi. Türkiyəyə ilhaq məsələsinə şiddətlə əleyhdardı: kapitulyasyonlarla bağlanıb yoxsulluq içində çırpınan, daim müharibələrə sürüklənən, mədəniyyətsiz, texnikasız Türkiyəyə doğru meyl etmək ona qorxunc görünürdü. Bütün tərəddüdlərinə baxmayaraq, Rüstəmbəy federasiya tərəfdarlığında mətindi. Lakin bu federasiyanı Rusiyada hansı firqənin iş başına keçməsi təmin edəcəyinə hələ ağlı irmirdi.
17
Bir gün Rüstəmbəy bir dükandan qəzet aldıqda Səlmanı da orada gördü. Səlman Rüstəmbəyi süzərək, kinayə ilə:
– A Rüstəmbəy, — dedi, — deyəsən, haqq yola gəlirsən.
– Necə?
– «Pravda» oxumağa başlamısan. Rüstəmbəy gülümsüyərək:
– Mən «Pravda»nı çoxdan oxuyuram. Leninin bir məqaləsini belə buraxmıram.
Səlman heyrətlə:
– Bəs nə durmusan, niyə bizə qarışmırsan? Rüstəmbəy bir az düşündü:
– Səlman, — dedi, — bilirsən, bir yolu ətraflı bilməsəm, o yolla gedə bilmərəm.
– Nə vaxta qədər öyrənəcəksən? — deyə Səlman onun sözlərini kəsdi.
– Toxta… bu gün meydana atılan firqələrin hamısının tədqiqi ilə məşğulam. Firqə xaricində işləməyimin mümkün olmadığını da bilirəm. Axırda yəqin ki, sipərlərdən birində silah arkadaşlığmı öhdəmə alacağam. İndi isə…
– Yox, aşna, bu olmadı. Bax bu intelligent tərəddüdünü sevmirəm. Bizcə ya «hə», ya «yox», ya dost, ya düşmən: ikisinin ortası yoxdur! — son sözlərini Səlman sərt və qaba şəkildə söylədi.
Rüstəmbəy susub qalmış, bir söz belə cəsarət edib deyə bilmirdi. Daha doğrusu, bir məsələdə Səlmanla daban-dabana zidd olduğunu duyaraq, lüzumsuz münaqişəyə meydan vermək istəmirdi. Səlman isə bunun kənarda laqeyd durmasının səbəbini araşdırmada davam edirdi:
– Siz intelligentlər «kim eşşək olsa, biz ona palan olarıq» — deyə xudbin bir surətdə yaxanızı kənara çəkirsiniz. Deyirsiniz — qoy mübarızə davam etsin, başqasının qanı tökülsün də, biz salamat qalaq; axırda baxarıq. Mən də deyirəm: «Yox, əfəndilərim, proletariat qanı ilə qazanılmış hürriyyətdə sizə yer yoxdur». Bunu qəti olaraq bilməlisiniz!
Rüstəmbəy Səlmanın qeyzlə söylədiyi sözləri dinləyib gülümsəyir, bir şey demirdi.
Yolu bir müddət dinməz getdilər, sonra Səlman əlini Rüstəmbəyə uzadaraq:
– Yolumuz ayrılır, xudahafiz.
Rüstəmbəy Səlmanın əlini əlində saxlayaraq onun ayrılmasına mane oldu:
– Bir az dur, — dedi.
İkısi də bir kəstanə ağacı kölgəsində qarşı-qarşıya durub, müntəzir bir hal aldılar. Rüstəmbəy əvvəl həyəcanlı, sonra istirahəti-qəlb sızan sözlə:
– Bilirsən, — dedi, — səninlə səmimi olaraq danışmasam, sonra vicdanım məni incidər… — Burada Rüstəmbəy söz bula bilməyən utancaq adamlar kimi, bir az dayandı, əllərini sıxışdırıb sözlərinə davam etdi. — Mühitiminmi, aldığım tərbiyəninmi sayəsində olaraq, dürüst bilirəm, məndə ölməz bir milli ruh var. Milliyyət hissi bütün vücuduma, bütün maddi və mənəvi varlığıma hakimdir…
– Təəssüf! Təəssüf! — deyə Səlman onun sözlərini kəsdi.
– İltifat buyur… Dünyada hər bir şeyə milli nöqteyi- nəzərdən baxıram. Dünyada məni düşündürən yeganə məsələ müsəlmanların velikorus hakimiyyətindən qurtarmasıdır. Bunu bizə təmin edən firqəyə «ləbbeyk» deməyə hazıram. Vəssalam.
Səlman ağır bir yük altından qurtaran kimi, asudə nəfəs alaraq gülümsədi:
– Sıyasi məramnamən elə bu? — deyə heyrət etdı. — Biz milli dava deyil, sinif davası edirik. Bunu, yəqin, bilirsən.
– Bilirəm.
– Yaxşı. Buna baxmayaraq Rusiyada yaşayan bütün millətlərə tam bir hürriyyət vəd edirik; qoşma cümhuriyyət və muxtariyyətin bir az da ötəki tərəfınə gedirik: Rusiyadan ayrılmaq istəyənlərə belə maneələr göstərmirik… Millətlərə daha bundan böyük və nə verilir?..
Səlman susdu və fıkrindən hasil olan təsirləri duymaq üçün gözlərini Rüstəmbəyin üzündən çəkmirdi. Rüstəmbəy isə buna cavab olaraq gülümsəyir və mənalı təbəssümündə şübhə, tərəddüd, inamsızlıq ifadələri əks etdirirdi.
Səlman bunu duyaraq:
– İşim var, gedirəm, — deyə Rüstəmbəydən ayrıldı və ondan sonra Kiyevdə bir daha görüşmədilər.
18
Cabbar tələbələr təşkilatından uzaqda dolanan bir adamdı. Az-az görünər, necə yaşadığı da kimsəyə bəlli olmaz. Bunun Kiyev həyatı aydın olmadığı kimi, keçmişi də olduqca qaranlıqdı. Qəza şəhərlərindən birində doğulmuş, yeddi- səkkiz yaşlarında atasını qaib edib Bakıya gəlmiş. Sonra orta məktəbi nərədə və necə bitirdiyi məlum deyildi. Hər halda keçirdiyi həyatın çox da dadlı olmadığı xislətindən görünürdü; əsəbi, acıdil, şərəfıni güdə bilməyən, tamahkar bir adamdı. Coşqun zamanı bir fənalıq yapar, sonra peşman olar, əzabçəkər, təkrar fənalıq törədər, vicdan əzabı çəkər i. a… Bütün həyatı beləcə mənəvi eniş-yoxuşdan ibarətdi. Onu kimsə sevməz, həqiqi bir dostu belə yoxdu. Kirayə etdiyi otaq sahibləri ilə dalaşar, xidmətçi qızları acı sözlərlə darıldardı.
Cabbarın acı macəraları arasında təsadüfi bir eşq də parlayıb sönmüşdü. Özü kimi alçaqboylu, çirkin üzlü, biçimsiz geyimli bir qıza rast gələrək tanış olmuş, evinə dəvət etmişdti. Əsəblərinin müvəqqəti müvazinəsindən istifadə edərək, bir yerdə keçirdikləri üç-dörd saat müddəti səmimi bir dillə bütün həyatını qıza anladıb, sonra; «Yeni və xoşbəxt bir həyat başlanğıcı namına əlimi sənə uzadıb eşqini diləyirəm», — deyə sözlərinə xitam vermişdi. Cabbarın təklifı qıza o qədər səmimi görünmüşdü ki, haman razı olmuş və bir neçə dəqiqə sonra göz yaşları ilə sirab olan yanağını onun qara dodağına təslim vermişdi. Lakin bu qara dodaqlar ehtirasla dolu eşq gecəsinin sabahından başlayaraq, qıza qarşı təhqiranə sözlər fırlatmaqdan çəkinməmişdi, Bir həftə sonra ayrılmışdılar.
Bu tez parlayıb tez də sönən eşq nəticəsi olaraq, Cabbarın bir oğlu var. Kənddə anasının yanındadır. Cabbar oğlunu görməmişsə də, fotosunu qoltuğunda saxlar, çocuğun dodaqları öz dodaqlarına bənzədiyi üçün sakin zamanları ona qarşı atalıq hissi duyar.
Cabbarın bir qardaşı da var. Cabbar onu çox sevər və dünyada, ondan gözəl və ağıllı bir adam təsəvvür etməz. Kirayə etdiyi otaq sahibi xanıma qardaşının fəzayilindən o qədər söyləmiş ki, xanım onunla görüşməyi yaxın bir məfkurə kimi düşünərdi. Bir gün Cabbar xidmətindən evə döndükdə, xanım onu sevinclə qarşılayıb:
– Qardaşınız gəlmişdir, — deyə təbrik etdi.
Cabbar xanımın xəbərini ürək çırpıntısı ilə dinləyib, hövləki soruşdu:
– Bəs necə oldu? Nə üçün qalmadı? Xanım:
– Adresini qoyub getdi, — dedi. — Bessarabkada bir oteldə düşmüş. Cabbar heç bir mühakimə yürütmədən Bessarabkaya doğru qoşdu.
Çirkli bir otelin üfunətli pilləkəni ilə dırmanıb, qaranlıq koridoru dolaşaraq, nömrələrdən birinin qapısını tıqqıldatdı. Qapı açıldı. Çopurdan gələ-götür olmuş pələ burunlu, qıvrım uzunsaçlı, kirliyanaqlı bir gənc görünərək:
– Yəqin, Cabbar qardaşınız, — deyə onu mütəşəkkir baxışla süzdü.
Cabbar hövləki:
–Qardaşım burada deyilmi? — deyə sordu. Cavabında gənc daha da yumşaq səslə:
– Zatən mən də sizin qardaşınız deyilmiyəm? — deyə gülümsədi.
Cabbar bu işin acı bir zarafat olduğunu duyaraq özündən çıxdı, dünyada nə qədər fəna söyüşlər varsa, bu gəncə qarşı yağdırıb geri döndü.
Bir gün sonra iş təfsilatı ilə Azərbaycan kolonisinə məlum oldu. Bu gənc irani imiş. Səftərə müraciət edib, vətəninə getmək üçün yol kirayəsi istəmiş. O da sataşmaq üçün Cabbarın adresini verib, yanına göndərmişdi. Cabbar qardaşının fəzilətləri ilə ev xanımını maraqlandırdığı halda, eybəcər bir «qardaşın» gəlməsi onu xanımın yanında rüsvay etmişdi.
19
Rüstəmbəy Kiyevdəki baş idarələrindən bir telefonoqramma alıb, oraya getdi. Müdir onu həmişəkinə nisbətən soyuq qəbul edərək:
– Məzuniyyətinizin vaxtından tam bir ay keçir. Ya xidmətinizə dönün, ya gedib müfrizəni təslim verin, — dedi.
Rüstəmbəy təklifın haqlılığını etiraf edib, heç bir etirazda bulunmayaraq:
– Xəstə idim; bu yaxında gedib kimə desəniz təslim edərəm, — dedi.
Bununla məsələ bitmiş hesab edilərək müdirlə Rüstəmbəy arasında başqa bir söhbət olmadı. Rüstəmbəy geri döndü. Opera teatrının qarşısında, Böyük Vladimir küçəsinin tininə çoxlu adam toplaşmışdı. Adamlar bir-birini basaraq restoranın pəncərəsinə boylanırdı. Rüstəmbəy də camaatın arxasında dayandı, Ukrayna məsələsi üçün Kerenski, Sereteli və Tereşenkonun müşavirəyə gəldiklərini duydu. Bir də xaki frençli, bığ və saqqalı qırxıq, geniş alın, təlx sifət birisi masanın arxasından qalxıb, pəncərəyə doğru gəldi. İzdiham:
–Yaşasın Kerenski, yaşasın müvəqqəti hökmumət! — deyə onu alqışladı.
Rüstəmbəy etirazedici bir sima ilə izdihamdan ayrıldı. Bir zaman «hürriyyət şairi» — deyə xalqın təqdis etdiyi bu adama o da tapınırdı. Lakin milli hərəkətlərə-zidd, üsuli- idarədə mərkəziyyət tərəfdarlığı məlum olan, xarici siyasətdə çardan geri qalmayan bu adam indi artıq Rüstəmbəyin rəğbətini qazana bilməzdi. Zatən Kerenskinin ulduzu sönməkdə idi; onun populyarlığı xırda bir zümrə dairəsindən kənara çıxa bilmirdi.
Rüstəmbəy Kreşşatikə enib, İmranla vidalaşmaq üçün «Qafqaz» mağazasına getmək istəyirdi. Təsadüfən yolda İmrana rast gəldi; görüşdülər:
– Sabah cəbhəyə gedirəm, mənə görə qulluq.
İmran heyrətlə:
– Bəs bunu bir az əvvəl niyə demədin? — deyə sordu. Rüstəmbəy telefonoqrammanı anlatdı. İmran səmimi bir səslə:
– Sabah gedə bilməzsən, — dedi. — Sabah nahara bizdəsən, o biri gün gedərsən.
Rüstəmbəy bir az düşünüb, mütərəddid bir vəziyyət aldı. Onu duyan İmran təkidlə:
–Düşünmək yeri yoxdur, — dedi. — Nə olar, bizim xatirəmiz üçün bir gün gec get.
Rüstəmbəy razı oldu. İmran təkrar:
– Səfərin uzunmu sürəcək? — deyə sordu.
– Yox, işləri təslim verib gəlirəm.
– Çox gözəl. Gəl, burada iş çoxdur.
20
O biri gün saat üçdə Rüstəmbəy, Xəlil və Səftər İmranın otağına toplaşmışdılar. Rüstəmbəy yemək masasının baş tərəfində, Xəlillə Səftər də yan tərəfındə oturmuşdular. Ağ örtülü masanın üstə araq, şərab, konyak və əlvan məzələr qoyulmuşdu. Sağ tərəfdəki komodun üzərindəki vazlarda cürbəcür meyvələr vardı.
İmran girir-çıxır, arabir koridordan səsi eşidilirdi. Rüstəmbəy bu gün çox nəşəli idi. Xəlil «Müvəffəq olmadığımız eşq» deyə meydana bir mövzu atmış, hər kəs şəxsi macəralarından bir şey anladırdı. Növbə Rüstəmbəyə gəlmiş, bu da bir qızın ona aşiq olub onu izlədiyini, eşq dərsi dediyini anladıb hamını güldürürdü.
Yemək başlanıb sağlıqlar söylənməkdə idi. Bir də qapı açıldı, Cabbarın əsəbi siması hər kəsi heyrətə saldı: o buraya çağırılmamışdı. Səftər gülə-gülə əyilib, «Zalım oğlu yeməyin iyini elə tez alır ki», — deyə Rüstəmbəyin qulağına pıçıldadı. Sonra eyni tərzlə:
– Bah, «qardaş», ya Allah. Buyur görək, — deyə istehza ilə güldü.
Cabbar «qardaş» sözündən son dərəcə pərt olaraq mırıldandı və sandalya alıb, masadan kənarda oturdu. İmran laübali bir halla:
– Ə, adam oğlusan, gəlmisən gəl otur, zəhrimarlan. Cabbar yenə cavab verməyərək, öz-özünə mırıldandı.
Bu dəfə İmran qalxıb onun sandalyasını masaya doğru sürüklədi. Xəlil ciddi səslə:
– Təklifim var, — dedi. — Qədəhləri doldurun Cabbarın sağlığına içək.
Qədəhlər doldu, Xəlil sağlıq başladı:
– Bu gün, — burada müvəffəq olmadığımız eşqdən söylədiklərimiz bızim aciz olduğumuzu göstərdi. Halbuki gənc, gözəl və canımız sulu vaxtı müvəffəq olmasaq, bir az sonra lap avara qalasıyıq. Bu yolda Rustəmbəyin geridə qalması məni büsbütün məyus edir. Bərəkətlər ki, Cabbar kimi alıcı quşların aramızda olması işləri tamamilə dəyişir. Ovlamır, ovlamır, ovlayanda kəkliyi gözündən vurur…
– Heç cücə də vurmur.
–Aldığı arvadı gördük, yoluq qarğaya oxşayır, — deyə sözlər Xəlilin sağlığını kəsdi.
– Yoldaşlar, təvəqqə edirəm mane olmayın. Mən deyim qurtarım, siz də deyərsiniz… Məncə, Cabbar alıcı quşdur. Aldı da, kişi olduğunu da göstərdi; nər kimi bir oğul da qazandı…
– Özündən deyil!
– Görəsən hansı dalandardandır, — deyə eşidilən replikalar yenə Xəlilin sözlərini kəsdi. Cabbar pərt oldusa da, acığını boşqablardakı məzələrdən alırdı. Yedikcə, otluğa buraxılmış camış kimi ağzı marcıldayırdı.
Nəhayət, uzun istehzalardan sonra qədəhlər qaldırıldı. Sonra məclisdəkilərin sağlığına birər qədəh içib, nitqlər söylədilər. Bilxassə Rüstəmbəyin səfəri münasibətilə onun şərəfinə badənuş olub, səmimi və həssas sözlər söyləndi. Axırda yenə Cabbarla əylənməyə və zarafata qalxışdılar.Səftər söz aldı. Qaşlarını qaldırıb sərzənişlə:
– Cabbarın hər bir qabiliyyətindən danışıldı, amma ən boyüyü unuduldu, — dedi. Cabbar Səftərdən xeyirli söz baş verməyəcəyini duyub, əsəbi bir hal aldı; kirpiksiz gözlərini döyüb dişlərini qıcıdaraq, yanaqlarının arıq dərisini oynatmağa başladı. Səftər sözlərinə davam edirdi:
– Bunun iti bir burnu var, xörək iyini bir verstlikdən alar, o saat özünü yetirir…
– Ov tulası kimi, — deyə İmran firlatdı.
– Yəni burnu elə məşhurdur? — deyə Xəlil əlavə etdi. Cabbar yerindən qımıldanaraq:
– Ağzımı açdırmayın, paxırınızı açaram, — dedi, gözlərini bərəltdi və Səftərə tərəf yönələrək:
– Sən barı dinmə, səfarətxanada sülənirsən! Peşən rüşvət yeməkdir!..
Bir də şərabla dolu qədəh Cabbarın başına yamandı. Əlavə olaraq Səftər sıçrayıb Cabbarı yaxaladı. Hər kəs yerindən qalxıb bunları araladı. Məclisi sakit etdilər. Yemək bir müddət sükut içində keçdi. Bir də İmran qəhqəhə ilə Cabbarın başına bir qapaz salıb:
– Bu dil ki, səndədir, hələ çox döyüləcəksən, — dedi.
Cabbar İmranın hərəkətindən sınmayaraq, yeməyinin sürətini belə yavaşıtmadı.
21
Rüstəmbəy camadanını toplarkən qapısının tıqqıltısını eşitdi. İrəliləyib qapını araladıqda bənizi qaçmış Cabbara rast gəldi. Bu adam dünəndən bəri bir az solmuş və bir az da incəlmişdi. Rüstəmbəyi görcək rusca:
– Müsaidə et, girim, — dedi.
– Buyur.
Cabbar suçlu-suçlu içəri girdi və şeylərin qablanmasını görərək:
– Deyəsən, gedirsən? — deyə qərib adam kimi bir tərəfdə durdu. Rüstəmbəy yer göstərərək:
– İki saatdan sonra gedirəm, — dedi.
– Hansı şəhərdə olursan?
– Buçaçda.
– Avstriya şəhəri gərək olsun.
– Elə… Bağışla çamadanı qablayım, sonra danışaq.
– Yaxşı, sən işini gör, mən mane olmaq istəmirəm.
– Bu dəqiqə qurtarım… Yaxşı oldu gəldin, hələ vaxt var.
Rüstəmbəy əldəki şeyləri yığışdırıb, çamadana və sakvoyaja qabladı və otağı dürüst yoxladıqdan sonra saatına baxıb əllərini yudu, sildi və oturdu.
Cabbar hörmətkar bir tərzdə:
– Bilirsən, — dedi, — buraya müəyyən bir məqsədlə gəldim… Dünən sənin yanında nəzakətsizlik oldu. Mənim sinirlərim pozğun, bizim adamların da tərbiyəsi yox. Bilirsən dünəndən bəri nə qədər mənəvi əziyyət çəkmişəm. Gecə sabaha qədər yatmamışam…
Cabbar sözlərinin davamına müstəid deyildi; birdən doluxsunub, gözlərindən yaş süzələndi.
Rüstəmbəy heç bir söz söyləməyərək onu seyr etməyə başladı. Cabbar cibindən girli bir dəsmal çıxarıb gözlərini sildi; sonra qoltuğundan bir yırtıq dəftər çıxarıb, içindən bir rəsm götürdü. Rüstəmbəyə uzatdı:
– Bax, — dedi, — bu mənim oğlumdur, — bu sözlərlə bərabər Cabbarın üzündə məyus bir təbəssüm parlayıb sönərək əzab cizgilərinə dəyişildi. — Bax, dodaqları mənimkilərin tibqi deyilmi? İftiralar nəyə lazım?
Cabbarın gözləri yenə yaşla doldu. Bir neçə dəqiqəlik sükutdan sonra şikayətedici səslə:
– Bir il əvvəl görürəm «Kaspi» qəzetində yazılmış: «Kiyev tələbələrindən Cabbar Salah oğlu fücətən vəfat etdi». Buradan hansı xəbis isə qəzetə belə bir məlumat vermişdi… Bu vəhşətə qarşı nə deyəsən; sən bu sürüdən vətən və millət xadimliyi gözləyirsən…
Rüstəmbəyin təkrar saata baxması Cabbarı düşündürdü: sözlərini yarımcıq kəsib dik qalxdı.
– Bağışla, — dedi, — səni rahatsız etdim. Ürəyimə toplananları sənə söyləmək üçün gəldim… Bəzən mühit mənə çox ağır görünür…
Rüstəmbəy Cabbara təsəlli verdi, deyilənlərə çox da əhəmiyyət verməməsini tövsiyə edərək, zəngi basdı. Bir dəqiqə sonra qarson hazır oldu. Rüstəmbəy fayton çağırmasını rica etdi. Qarson haman çəkilib getdi, Cabbar da təkrar üzr istəyib, otağı tərk etdi.
