«Bir rəsmin dedikləri» — Rubrikanın qonağı sənətşünas Anar İbrahimovdur. Müsahibimizlə tanınmış rəssam Nazim Hüseynovun «Məmmədbəyli türbəsi XIV əsr» əsərindən danışmışıq.
Nazim Hüseynov 1956-cı ildə Zəngilan rayonunun Məlikli kəndində anadan olub. O, ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Ümumi texniki fənlər və fizika fakültəsində alıb. Rəssamın sözlərinə görə, rəssamlığa meyil onda irsi xarakter daşıyır. Bu marağın inkişafında dünya və Azərbaycan rəssamlarının əsərləri mühüm rol oynayıb. Müxtəlif sənətkarların yaradıcılığı ilə tanışlıq onun üçün bir növ sənət məktəbi olub, rəngkarlığın ifadə imkanlarını, təsvir üsullarını və bədii yanaşmaları öyrənməsinə şərait yaradıb.
Nazim Hüseynovun yaradıcılığında tarixi-mədəni irs nümunələrinin təsviri də xüsusi yer tutur. Rəssamın bu istiqamətdəki fəaliyyəti Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində yerləşən tarixi abidələrin öyrənilməsi və onların bədii təsvir vasitəsilə təqdim olunması baxımından maraq doğurur.
İki il əvvəl Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə Qubadlı, Cəbrayıl və Füzuli rayonlarına səfər edən rəssam həmin ərazilərdə yerləşən müxtəlif tarixi abidələrin təsvirlərini işləyib. Bu səfər onun üçün tarixi-memarlıq nümunələrini yerində müşahidə etmək, onların zahiri xüsusiyyətlərini rəsm vasitəsilə əks etdirmək baxımından əhəmiyyətli olub. Tarixi abidələrin rəsm əsərlərində təsviri onların memarlıq görünüşünün sənədləşdirilməsi ilə yanaşı, ictimaiyyətin diqqətinin Azərbaycanın zəngin mədəni irsinə yönəldilməsinə də xidmət edir.
— Əsərin yaranma tarixçəsi barədə nə deyə bilərsiniz?
— Nazim Hüseynovun «Məmmədbəyli türbəsi XIV əsr» adlı əsəri rəssamın Azərbaycanın tarixi-memarlıq irsinə həsr etdiyi yaradıcılıq nümunələrindəndir. Kətan üzərində yağlı boya texnikasında işlənmiş, 43,5?60 sm ölçülərində olan əsərdə Zəngilan rayonunun Məmmədbəyli kəndində yerləşən tarixi türbə təsvir olunub.
Məmmədbəyli türbəsi Azərbaycanın orta əsr memarlıq irsinin nümunələrindən biri olmaqla, özünəməxsus memarlıq quruluşu və bədii xüsusiyyətləri ilə seçilir. Türbə 1304-1305-ci illərə aid edilir və Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 nömrəli Qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi kimi dövlət qeydiyyatına alınıb.
Əsərin yaranması rəssamın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun tarixi-mədəni irsinə göstərdiyi maraq kontekstində olduqca diqqətəlayiqdir. Zəngilan rayonunun Məlikli kəndində anadan olmuş sənətkar üçün doğma bölgənin tarixi və mədəni irsinin bədii təsviri xüsusi məna daşıyır. Bu baxımdan, «Məmmədbəyli türbəsi XIV əsr» əsəri memarlıq irsinin rəngkarlıq vasitəsilə təqdim olunması və onun gələcək nəsillərə tanıdılması baxımından maraq doğurur.
— Rəng həllini necə xarakterizə edərdiniz?
— Əsərin rəng həlli təbii və harmonik koloriti ilə seçilir. Kompozisiyada əsasən torpaq, daş və təbiət rəngləri üstünlük təşkil edir. Türbənin təsvirində istifadə olunan bej, sarımtıl-qəhvəyi, boz və oxra çalarları daş hörgünün fakturasını, materialın təbii rəngini və zamanın təsirini ifadə edir. Daş səthlərdəki işıq-kölgə münasibətləri abidənin həcm quruluşunu ön plana çıxarır, onun monumental görünüşünü gücləndirir.
Əsərin fonunda üstünlük təşkil edən açıq mavi və göy rənglər səmanın aydınlığını ifadə edərək kompozisiyaya genişlik və sakitlik hissi verir. Səmanın mavi çalarları türbənin sarımtıl və boz rəngli daş səthləri ilə qarşılıqlı kontrast yaradaraq memarlıq nümunəsinin vizual təsirini artırır. Bu rəng münasibəti abidənin kompozisiyada daha aydın seçilməsinə və diqqətin əsas təsvir obyektinə yönəlməsinə şərait yaradır.
Kompozisiyanın sağ tərəfində təsvir olunan ağac və bitki örtüyündə yaşıl, sarımtıl-yaşıl və tünd yaşıl çalarlarından istifadə edilib. Yarpaqların rəng müxtəlifliyi təbiətin canlılığını əks etdirir, türbənin sərt daş quruluşu ilə yumşaq təbii formalar arasında vizual tarazlıq yaradır. Ağacın işıqlı yarpaqları ilə kölgədə qalan hissələri arasındakı ton fərqləri təsvirə həcm və dərinlik verir. Ön plandakı torpaq sahəsində istifadə olunan qəhvəyi və oxra rəngləri isə abidəni ətraf landşaftla əlaqələndirir.
Əsərdə işıq-kölgə münasibətləri də mühüm rol oynayır. Türbənin ön və yan səthlərindəki işıqlı və kölgəli sahələr onun memarlıq quruluşunu, daşların ölçü və düzülüşünü daha aydın göstərir. Tünd rənglərlə verilmiş giriş hissəsi isə açıq rəngli daş səthlər fonunda nəzərəçarpan kontrast yaradır və kompozisiyanın diqqət mərkəzlərindən birinə çevrilir.
— Əsərin kompozisiyası tarixi memarlıq abidəsinin ətraf təbii mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi üzərində qurulub…
— Kompozisiyanın əsasını şaquli istiqamətdə təqdim olunan türbə təşkil edir. Abidənin ön planda və iri ölçüdə təsvir edilməsi tamaşaçının diqqətini birbaşa onun memarlıq quruluşuna yönəldir. Türbənin hündür gövdəsi və piramidayabənzər günbəz örtüyü kompozisiyanın şaquli istiqamətini gücləndirərək əsərə monumentallıq təsiri verir.
Türbənin təsvirində daş hörgünün ayrı-ayrı elementlərinin aydın göstərilməsi, giriş hissəsinin ön plana çəkilməsi və memarlıq detallarının diqqətlə işlənməsi abidənin xarakterik xüsusiyyətlərinin vurğulanmasına xidmət edir. Ön fasadda yerləşən tağlı giriş və onu əhatə edən dekorativ bəzək elementləri kompozisiyanın əsas diqqət mərkəzlərindəndir. Girişin tünd rənglərlə verilməsi açıq daş səthləri ilə kontrast yaradaraq memarlıq quruluşunun plastik ifadəsini artırır. Kompozisiyanın sağ tərəfində təsvir olunan ağac türbənin sərt həndəsi formaları ilə təbiətin sərbəst və dinamik formaları arasında tarazlıq yaradır. Ağacın budaqlarının və yarpaqlarının müxtəlif istiqamətlərdə yayılması kompozisiyaya hərəkətlilik gətirir. Bununla yanaşı, ağacın türbəyə yaxın yerləşdirilməsi abidənin ətraf mühitlə əlaqəsini gücləndirir. Beləliklə, rəssam memarlıq nümunəsini təcrid olunmuş obyekt kimi deyil, təbii landşaftın tərkib hissəsi kimi təqdim edir.
Kompozisiyada diqqət çəkən digər xüsusiyyət türbənin təsvir səthinin böyük hissəsini tutmasıdır. Abidənin şaquli quruluşu ilə üfüqi istiqamətdə uzanan torpaq sahəsi arasında yaranan münasibət təsvirin vizual tarazlığını təmin edir. Türbənin sol tərəfdə, ağacın isə sağ tərəfdə yerləşdirilməsi kompozisiyanın iki əsas vizual mərkəzi arasında qarşılıqlı əlaqə yaradır. Bu yerləşmə həm memarlıq nümunəsinin əzəmətini, həm də təbiətin canlılığını eyni təsvir müstəvisində birləşdirir.
Əsərdə insan fiqurlarının və gündəlik həyat səhnələrinin olmaması diqqəti tamamilə tarixi abidəyə və onun təbii ətrafına yönəldir. Bu xüsusiyyət türbənin memarlıq və tarixi dəyərinin ön plana çıxmasına imkan verir. Eyni zamanda, abidənin ətrafında görünən daşlar, torpaq sahəsi və bitki örtüyü təsvirə real mühit təəssüratı qazandırır.
— Bu iş hazırda harada saxlanılır?
— Əsər Zəngilan rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində qorunur.
— «Məmmədbəyli türbəsi XIV əsr» rəssamın digər əsərləri ilə hansı ortaq və fərqli cəhətlərə sahibdir?
— Nazim Hüseynovun yaradıcılığında da dünya və Azərbaycan rəssamlarının sənət irsi mühüm rol oynayıb. Rəssamın özünün də qeyd etdiyi kimi, müxtəlif sənətkarların əsərləri onun üçün bir məktəb olub. Bu təsir onun memarlıq abidələrinə müraciətində, müşahidə qabiliyyətində və gördüyü mənzərələri fərdi bədii yanaşma ilə təqdim etmək cəhdində özünü göstərir. Bununla belə, onun əsərləri yalnız mövcud rəssamlıq ənənələrinin təkrarı kimi deyil, tarixi abidələrə şəxsi münasibətinin ifadəsi kimi də dəyərləndirilə bilər.
Rəssamın Füzuli rayonunda yerləşən karvansarayın, Qubadlı rayonunun Dondarlı kəndindəki türbənin və Şuşa qalasının təsvirinə həsr etdiyi əsərləri bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Həmin nümunələrdə Azərbaycanın tarixi-memarlıq irsi müxtəlif məkan xüsusiyyətləri və memarlıq formaları vasitəsilə təqdim olunur. Bu əsərləri «Məmmədbəyli türbəsi XIV əsr» tablosu ilə müqayisə etdikdə, sonuncunun kompozisiya quruluşu və təsvir prinsipləri baxımından fərqli xüsusiyyətləri nəzərə çarpır.
«Məmmədbəyli türbəsi XIV əsr» əsərində abidə digər təsvir elementlərinə nisbətən daha qabarıq və ön planda təqdim olunub. Rəssam diqqəti türbənin ümumi mənzərəsindən çox, onun memarlıq quruluşuna, daş hörgüsünə, giriş hissəsinə və yuxarı örtüyünün formasına yönəldib. Ağac, səma və uzaq dağ mənzərəsi isə əsas təsvir obyektini tamamlayan, kompozisiyanın məkan dərinliyini və vizual tarazlığını təmin edən elementlər kimi çıxış edir. Beləliklə, abidə mənzərənin ümumi görünüşündə əriyib itmir, əksinə, kompozisiyanın əsas məna və vizual mərkəzinə çevrilir.
Bu xüsusiyyət əsəri şəhər və memarlıq mənzərələrinin geniş panoramını təqdim edən veduta nümunələrindən fərqləndirir. Veduta ənənəsində çox vaxt şəhərin bütöv görünüşü, küçə və meydanların quruluşu, müxtəlif tikililərin qarşılıqlı əlaqəsi ön plana çəkildiyi halda, Nazim Hüseynovun bu əsərində konkret memarlıq abidəsinin fərdi xüsusiyyətləri əsas yer tutur. Burada təbiət mənzərəsi abidə ilə rəqabət aparmır, əksinə, onun memarlıq xüsusiyyətlərinin daha aydın qavranılmasına xidmət edir.
— Sizcə, bu əsər bizə nə deyir?
— «Məmmədbəyli türbəsi XIV əsr» əsəri Azərbaycanın tarixi-memarlıq irsinin bədii təsvir vasitəsilə yaşadılmasının nümunəsidir. Əsərdə təsvir olunan türbə yalnız memarlıq abidəsi deyil, həm də Zəngilanın tarixi keçmişini, orta əsr memarlıq ənənələrini və bölgənin mədəni kimliyini əks etdirən dəyərli irsdir. Türbə Yəhya ibn Məhəmmədin şərəfinə inşa edilmişdir. Abidə səkkizbucaqlı quruluşu, piramidalı xarici günbəzi, yonulmuş daşlarla işlənmiş divarları və yeraltı sərdabəsi ilə seçilir. Giriş qapısının üstündə yerləşən, nəsx xətti ilə yazılmış ərəb dilli kitabədə türbənin kimə məxsus olduğu və tikilmə tarixi haqqında məlumat verilir.
Məmmədbəyli türbəsinin əhəmiyyəti onun memarlıq quruluşu ilə məhdudlaşmır. Zəngilan ərazisində yerləşən Dairəvi qüllə, Qız qalası və Sərdabə kimi tarixi tikililər də bölgənin orta əsr memarlıq irsinin zənginliyini nümayiş etdirir. Bu abidələrin bir qismi təxminən eyni tarixi dövrə aid edilir və Zəngilanın tarixi şəhərsalma mühitinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Onların hər biri keçmiş dövrlərin tikinti təcrübəsi, memarlıq həlləri və yaşayış mühiti haqqında təsəvvür yaradır.
Rəssamın əsəri tamaşaçıya tarixi abidəyə yalnız keçmişdən qalmış tikili kimi deyil, qorunmalı və gələcək nəsillərə çatdırılmalı mədəni sərvət kimi yanaşmağı xatırladır. Memarlıq abidəsinin rəsm əsərində təsviri onun ictimaiyyətə tanıdılmasına, tarixi yaddaşda yaşadılmasına və mədəni irsə marağın artırılmasına xidmət edir. Xüsusilə Zəngilan kimi zəngin tarixi keçmişə malik bölgənin memarlıq nümunələrinin sənət vasitəsilə təqdim edilməsi onların milli mədəniyyətimizdəki yerinin daha dərindən dərk olunmasına imkan yaradır.
Aytac SAHƏD
