Bəzən bir çoxları özünü “ağıllı, çoxbilmiş” göstərmək üçün “tale yazısı, qismət, bəxt” məfhumları ilə razılaşmır, “hər şey insanın özündən asılıdır, insan ağılla, doğru, ölçüb-biçilmiş hərəkətlər etsə, yanlışa yol verməsə, guya həyatında heç bir çətinliklər yaşamaz, heç bir əziyyət çəkməz”- deyir və əslində “qəzavü-qədəri” inkar etmiş olur. Amma çox vaxt ən ağıllı, kamil insanın da həyatında elə hadisələr, olaylar olur ki…
İnsan “qəzavü-qədər, qismət, alın yazısı” sözlərinə inanmağa başlayır.
Əhməd kişi oxumamışdı, savadsızdı. Amma ailəsini dolandırmaq, övladlarının həyati tələbatlarını ödəmək üçün gecə-gündüz çalışır, özünü oda-közə vururdu. Kənddə böyük ailələrdən sayılırdı onun ailəsi. 6 oğul, 2 qız böyütmüşdü ömür-gün yoldaşı Validə anayla birlikdə. Evin qazanc gətirəni isə bir tək özüydü. Ona görə də həyətyanı təsərrüfata çox önəm verir, heyvan-qara, toyuq-cücə saxlayıb müəyyən qədər ailənin ərzaq təminatına yardımçı olmağa çalışırdı Validə ana. Ailənin böyük oğlu İsmayıl orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmiş, o dövrdə ölkədə yeganə univerisitet sayılan Azərbaycan Dövlət Universitetini də qırmızı diplomla başa vurmuşdu. Aspiranturanı bitirdikdən sonra univerisitetdə müəllim saxlamışdılar onu. Digər qardaşlarından fərqli olaraq Azadın dərslərini əla qiymətlərlə oxuduğunu bilirdi İsmayıl və bundan çox məmnun olurdu. Ata evinə hər gəlişində Azadın dərsləri, oxumasıyla maraqlanır, fürsət düşdükcə onun müəllimləriylə də əlaqə saxlayıb, qardaşı haqqında məlumatlar alır, ürəyi dağa dönürdü. Azad həm çox nümunəvi, həm əlaçı şagird olduğu üçün müəllimləri ağız dolusu tərifləyirdilər onu.
Azadın yeganə qüsur sayılacaq cəhəti çox qapalı olmasıydı. Bir növ adamayovuşmazlığı vardı. Kimsə bir söz ala bilməzdi ondan. Tay-tuşlarına qoşulmaz, hər kəsdən uzaq durmağa çalışardı. O zamanlar kənd uşaqları çox ünsiyyətcil, kütləvi oyunlara maraqlı olduqları üçün Azadın bu xasiyyəti qəribə gəlirdi yaşıdlarına. Artıq tay-tuşları alışmışdı onun bu xüsusiyyətlərinə və onu beləcə də qəbul edirdilər. Azad fiziki cəhətdən zəif uşaqdı, odur ki, ata-anası həyət işlərində, təsərrüfatda çox iş buyurmazdı ona. Orta məktəbin buraxılış imtahanlarını əla qiymətlərlə verdi Azad. Sovetlər dönəmində belə bir qayda vardı. Özünə güvənən, biliyindən əmin olan məzunlar “ekstern” – yəni cəmi bir imtahan verib əla qiymət alardısa, sovetlər birliyinin hər hansı şəhərində olan institut və ya universitetin — öz seçiminə və tələbata müvafiq olaraq — tələbəsi ola bilərdi. İsmayıl Azərbaycanda ali təhsil məktəblərində rüşvətin baş alıb getdiyini bildiyi üçün qardaşının ölkədən kənarda təhsil almasını istəyirdi. Odur ki, Azad həm qardaşının, həm müəllimlərinin məsləhətilə “ekstern “ imtahan verib, Rusiyanın şəhərlərindən birində təhsil almaq qərarına gəldi. Təcili imtahan respublikada keçirilən digər imtahanlardan tez başlayırdı. Azad özünün və müəllimlərinin gözləntisinin əksinə olaraq imtahandan istənilən əla qiyməti ala bilmədi və bu ona olduqca ağır təsir etdi. Bu uğursuzluqdan necə məyus olmuşdusa, respublikada keçirilən imtahanlara qoşulmadı. Onsuz da adamayovuşmaz adam tamam guşənişin oldu. Qardaşının, dostlarının, anasının uzun müddət ona təsəlli etməsi, öz gücünə, biliyinə olan inamı və əlbəttə ki, bir də kitablara olan sevgisi aylar keçdikcə, Azadın uğursuzluqdan doğan məyusluğu yeni prinsipiallıqla əvəz olunurdu. Azad daha böyük şövqlə, həvəslə girişdi kitabları təkrar-təkrar oxumağa. O dövrdə təhsildə belə bir qayda vardı. Orta məktəbi həmən il bitirən abuturuyentlərdən başqa ali məktəbə sənəd verən hər kəs mütləq iş yerindən staj haqqında arayış təqdim etməliydi. Məhz bu səbəbdən Əhməd kişi kolxozun suvarma qurğularına nəzarət üçün Kür çayının üstündə qoyulmuş “Panton”da (yəni üzən qurğu, suötürən) gözətçi işinə düzəltdi oğlunu. İnsafən iş yüngüldü, həm də burda boş zamanı çox olurdu Azadın. Bütün zamanını, vaxtını dərs kitablarını təkrarlamağa həsr eləmişdi oğlan.
Arabir qurğuların işinə baxır və yalnızlığın dadını kitablarla ünsiyyətdə çıxarırdı. Oxumağın ən gözəl cəhəti insana biliklər qazandırmaqla yanaşı, zamanın dəyərini anlayırsan. Vaxtı boşuna öldürmək, darıxmaq heç ağlına da gəlmir adamın.
Artıq qışı yola vermiş, yaz gəlmişdi. Getdikcə gecələr qısalır, günlər uzanırdı. Xalq təsərrüfatı institutuna hazırlaşan Azadın riyaziyyat, fizika kitabları əlindən düşmürdü, istər işdə, istər evdə. Anası onun zəifliyini, çəlimsizliyini çox oxumasıyla əlaqələndirərdi həmişə. Evə gələn kimi onun yeyib-içməsinə xüsusi nəzarət edirdi Validə ana. Bu gün də ana ürəyi çox narahatdı övladı üçün. Bir xeyli onu tənə eləyəndən sonra axır ki, bir-iki saat yatıb dincəlməyə razı saldı övladını. Gecəni səhərə qədər yatmırdı iş yerində. Çünki qurğularda hər hansı nasazlıq olarsa, zamanında görüb lazımı yerlərə xəbər vermək, ya da qurğunu söndürmək lazım idi. Bir yandan da oxumaq tamam yorurdu onu. Əvvəl yatmaq istəməyən oğlan illərin yorğunu kimi 5-6 saat dərin yuxuya getdi. Bundan sevinən ana onun yatdığı otağın qapısını bağlayıb daha çox yatmasına şərait yaratdı. Axşamüstü yuxudan qalxan Azad saata baxanda gözlərinə inanmadı. “Aman Allah, nə çox yatmışam mən”, deyib çölə çıxdı.
— Ay ana, niyə çağırmamısız məni? Bu qədər yatmaq olar?
— Olar, balam, niyə də olmasın. Gecəni səhərə qədər oyaq qalmısan. Oxumaqdan da beynin yorulub tamam. Bircə bu imtahanlar qurtarsaydı, bu kitablardan canın qurtulardı.
— Ay mənim, mehriban anam, guya instituta girəndən sonra kitablarnan işim bitəcək?! Elə ən çox o zaman oxumaq lazım olacaq. Ürəkdən gülüb anasının boynunu qucdu Azad. Ana oğluna fərəhlə baxsa da, ürəyində çox narahatdı onun üçün.
— Ana, nəyin var, qurd kimi acmışam, gətir hazırla yeyim, iş üçün də yemək qoyarsan mənə. Yəqin yaz havasındandı, tez-tez acıram.
— Həə… Bu dəqiqə, gətirirəm. Təki sən məndən yemək istə, bala. Azad iştahla yedikcə ananın gözlərinə işıq gəlirdi sanki… Körpəliyində də çox narahat uşaq olmuşdu Azad. Tez-tez xəstələnər, heç iştahı olmazdı. Onu yeməyə həvəsləndirmək üçün nələr etməzdi anası…Yaxşı ki, kənd xəstəxanası yaxında yerləşirdi. Həkimlər, feldşerlər, tibb bacıları da yaxşı tanıyırdılar Azadı. Validə ana heç bir övladını onun qədər həkimə göstərməmişdi.
Azad yeməyini yeyib, axşam üçün yemək və oxuyacağı kitabları götürüb evdən çıxdı. Toyuq-cücəni yemləyən anası arxasıycan “yaxşı yol” deyib dua elədi ona.
Uzun müddətdi bu qədər dərin yuxuya gedib dincəlməmişdi. Özündə rahatlıq, yüngüllük hiss edirdi. Uzağı iki aya imtahanlar başlayacaqdı institutlarda. O zamanlar nə test kitabları vardı, nə də abuturiyent buraxılışları. İnstituta hazırlaşan məzun özü –özünü sınaq edir, suallar qoyur, özünü yoxlayırdı. Azad bu gecə də özü üçün çoxlu suallar tərtib edib, özünü təkrar-təkrar yoxlamışdı. Dərsliklərin sonlarında qoyulmuş suallarla da mövzuları necə mənimsədiyini bir daha sınaq elədi. Artıq öyrənmədiyi, hazırlamadığı mövzu, dərs qalmamışdı. Təkrarlardan da yorulmuşdu artıq. “Bircə zaman tez gəlsin, imtahanlara girib müvəffəq qiymət alsam, ötən ilki uğursuzluğuma görə bəlkə özü-özümü bağışlayaram”, düşünürdü ürəyində.
Gündüz yaxşı yatıb dincəlsə də, gecənin yuxusu tamam başqadır. Gecə növbəsində işləyənlər daha yaxşı anlayır bunu. Yaz havasındanmı, ya nədənsə yenə yuxusu gəlirdi Azadın. Bir-iki dəfə üzünü yudu ki, yuxusu qaçsın. Bir az keçəndən sonra yenə hiss edirdi ki, yuxu mələyi ətrafında dolanır. Yuxu girdabından xilas olmağın ən yaxşı üsulu açıq havada dayanmaqdır. Bunu çox sınaq eləmişdi gecə növbəsində işlədiyi müddətdə. İyun ayının ilk günləriydi. Havalar hələ o qədər də isinməmişdi. Gecələr xüsusilə küləyin xoş mehi ləzzət eləyirdi adama. Aprel-may aylarında coşub-daşan, məcrasına sığmayan Kürün “dəliliyindən” əsər-əlamət qalmamış, öz məcrasına çəkilib durulanmış, sakit-sakit axırdı. 5-10 dəqiqə keçməmiş Azadın mürgüsü tamam çəkildi, özünə gəldi. Hər tərəf sakitlikdi. Su qurğularının yeknəsəq səsindən başqa arabir yaxınlıqdakı ağacdan quş səsləri gəlirdi. Azadı gələcək üçün qurduğu xəyallar ağuşuna alıb aparmışdı. Göydə tam bədirlənmiş gözəl ay sulara düşən əksinə tamaşa edirdi sanki. Ayın aydınlığında ətraf elə işıqlanmışdı ki, suyun üzərində axan kiçik çör-çöp belə görünürdü. Handan-hana üşüdüyünü hiss elədi Azad. Elə içəri keçmək istəyirdi ki, birdən lap yaxınlıqdan bir insanın gah suyun üzərinə qalxdığını, gah da görünməz olduğunu gördü. Çox həyəcanlandı. Hətta özünün yuxulu olduğunu, onu “qara basdığını” düşündü. Gözlərini ovuşdurub bir də baxdı. Getdikcə həmin qaraltı suda üzürmüş kimi uzaqlaşırdı ondan. Amma aydın görünürdü ki, bu bir insan cəsədidir. Hətta qadın cəsədi olduğu da aydınlaşırdı. Ömründə heç bir ölü, cəsəd görməyən 18 yaşına yenicə qədəm qoymuş Azad sehrlənmiş kimi baxırdı o, “siluetin” ardınca. Bütün varlığının titrədiyini hiss edirdi. Sanki hipnoz olmuş kimi gözünü çəkmirdi. Ta görünməz olana kimi baxdı cəsədin ardınca. Əvvəl heç nə anlamasa da, handan-hana boğulmuş bir insanın cəsədini çayın öz axarı istiqamətində apardığını düşündü. Əvvəl istədi zəng eləyib məlumat versin bu haqda. Sonra artıq meyidin görünməz olduğu üçün kimsənin ona inanmayacağını düşünüb susdu. Səhəri evdə də kimsəyə bu haqda bir söz deməyə çəkindi. Düşündü ki, başqası olsa, özünü suya atıb o insanı xilas edərdi. Fikirləşdi, mən kimə bu barədə söyləsəm, məni qınayarlar. “Niyə onu xilas etmədin”, deyə tənə edərlər. İki gün sonra iki-üç kənd aralıdan “Kür çayından intihar eləmiş gənc bir qadının cəsədini çıxarıblar”-söhbətlərini eşitdi. Məhz, bu söhbətlər yayılandan sonra böyük bacısına bu haqda danışdı.Amma o hadisədən 5-6 gün sonra işdən çıxdı Azad. Tələb olunan stajı yığmışam dedi, amma əsil həqiqəti deyə bilmədi ki, artıq hər suya baxanda o cəsəd görünürdü gözünə. İmtahanlar yaxınlaşdıqca özünü çox narahat hiss edirdi Azad. Hər kəs onun bu narahatçılığını imtahan həyacanına bağlayırdı. Azad da bunun keçəcəyini düşünüb heç əhəmiyyət verməməyə çalışırdı.
İmtahanları yüksək qiymətlərlə verib Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun iqtisadiyyatın idarə olunması fakültəsinə qəbul oldu Azad. O dövrdə ən imkanlı ailələrin övladları böyük məbləğdə rüşvət hesabına o instituta qəbul olunurdu. Öz zəhməti hesabına yaşayan kasıb bir ailənin övladının belə prestijli instituta qəbul olunması qibtə hissi yaratmışdı çoxlarında. Onu öz övladlarına nümunə göstərən vəzifə sahibi olan valideynlər daxilində paxıllıq hissi keçirirdi. Baxın, heç Əhməd kişinin övladının necə oxumasından xəbəri belə olmayıb, amma övladı ona gör nə boyda xeyir verib. Sabah-biri gün oxuyub, bitirəcək təhsilini, rayonda ən yaxşı, pullu vəzifələrdə işləyəcək. Siz də gedib onun əlinin altında işlərsiz, deyirdilər övladlarına.
Amma fələk deyir, sən saydığını say, gör mən nə sayıram…
Arzusuna, istəyinə çatmaq üçün nə əzablar çəkmiş, yuxusuz gecələr keçirmiş Azad heç sevinə bilmirdi. Tələbə adı alması, istədiyi instituta qəbul olması bütün ailəni sevindirsə də, Azad ürəkdən sevinib rahat ola bilmirdi. Özünü çox narahat, illərin xəstəsi kimi hiss edirdi. Bu sirrini hər kəsdən gizləyən Azad bir gün özündən 4-5 yaş böyük olan bacısına danışdı. Bacısı da anasına bildirdi. Savadsız kənd qadını olan Validə ana, “uşaq qorxub, diksinib” deyə, kənd qadınlarının sınağı olan “qorxudan xilas olma” qaydalarına uyğun onun başını əyib üzərindən suya qurğuşun tökdülər və bununla da “müalicə sona çatdı”, düşündülər.
Sentyabr ayı yetişdi və dərslər başladı. Qardaşı İsmayıl onun kirayədə qalmasına razı ola bilməzdi, həm atasının maddi vəziyyətini bilirdi, həm də qardaşının gözünün qabağında olmasını istəyirdi. Təhsil illərində az da olsa qardaşının ehtiyaclarına kömək eləmək gərəkdi.
Azad da bütün başqa tələbələr kimi dərslərə başladı. Bu ağıllı görkəmi olan gəncin iti zəkası, mövzu ətrafında verdiyi dolğun cavablar, sərbəst mükaliməsi, güclü məntiqi ilk gündən müəllimlərin diqqətini çəkmişdi. Bir az utancaq, qaraqaş, qaragöz kənd uşağının yetkin davranışları tələbə yoldaşlarında ona rəğbət yaratmışdı. Amma… Nə yazıq ki, min bir əziyyətlə qazandığı bu uğurun dadını çıxara bilmədi Azad. İllərlə həsrətində olduğu tələbəlik adı heç sevinc qatmadı Azadın həyatına, cəmi bircə ayın tələbəsi oldu. Bütün narahatçılığını gizlətməyə çalışsa da, artıq daxilində gedən fəsadlar özünü büruzə verməyə başlamışdı. Dərsdən yüksək temperaturla dönən qardaşını xəstəxanaya həkim qəbuluna apardı İsmayıl müəllim. Bir çox müayinələri aparan həkim, oğlanın xəstəxana şəraitində müalicə olunmasını istədi. Təəccüb edirdi İsmayıl. Axı nəyi var bu uşağın. Əvvəl həkim də anlaya bilmirdi Azadın daxilində gedənləri. Amma bir müddətdən sonra həkimlərin bir çox yoxlamaları, götürülmüş qan analizləri nəticəsində xəstədə qan xərçəngi müəyyən olundu. İsmayıl müalicə edən həkimdən və digər tanınmış məşhur həkimlərdən öyrəndi ki, qardaşında qan xərçəngi xəstəliyi aşkar olunub. Yaranma səbəbi “ya irsi, ya da güclü sarsıntı ola bilər”, dedi həkim. İsmayıl, “bizim istər öz ailəmizdə, istərsə də qohumlar arasında belə bir xəstəliyin simptomları haqqında eşitməmişəm”, deməsi həkimin də diqqətini çəkdi: — O zaman qardaşınız güclü sarsıntı nəticəsində bu xəstəliyə düçar olub, yəqin.
Günü — gündən Azadın halı pisləşir, həkimlərin bütün səylərinə baxmayaraq xəstəlik sürətlə irəliləyirdi. Böyük arzularla yaşayan bir gənc həyat uğrunda, yaşam uğrunda mübarizə aparırdı. İsmayıl həm qardaşı üçün üzülür, həm bu xəbəri anasına necə çatdıracağını düşünürdü. Başqa çarəsi yoxdu. Həkimlər gəncin yaşamaq şansının hər gün söndüyünü anlatmışdı ona. Ata evinə zəng eləyib qardaşına” anamı al gətir Bakıya, Azad xəstəxanada yatır, soyuqlayıb deyin”, tapşırdı.
Xəbəri alandan əli Allahın dərgahında olan Validə ana bütün yol boyu dodaqaltı dualar eləyib Allaha yalvarırdı ki, oğlum tez sağalsın, xəstəxanadan tez çıxsın deyə. Qadın ağlına belə gətirmirdi ki, onu nələr gözləyir. Ananı oğlunun evinə aparsalar da, gəlinini, nəvəsini görüb təcili xəstəxanaya getmək istədi. Xəstəxanada İsmayılın solğun üzü, həyəcan dolu pəjmürdə halı çox qorxutdu ananı. Azad bir ayın içində tanınmaz dərəcədə zəifləmişdi, güclə danışırdı. Ananın ürəyi parça-parça olurdu onun bu halına. Heç nə anlaya bilmirdi. “Axı niyə, nədən bu hala düşdü qardaşın?”, deyə İsmayılı sorğu-suala tuturdu. Bəs həkimlər nə deyir? Bunlar sağalda bilmirsə, xəstəmizi burdan çıxaraq, başqa xəstəxanaya aparaq, deyə ittiham edirdi İsmayılı. Doğrudan da bir anaya övladının yaşamaq ehtimalının olmamasını bildirmək çox çətindir. İsmayılın içində nələr çəkdiyini, nələr yaşadığını bir Allahı bilirdi, bir də özü. Təmkinlə, səbrlə anasını ovutmağa çalışır, onu ən ağır xəbərə hazırlayırdı.
Tələbə yoldaşları institutda dərslərini davam etdirməkdə, Azad xəstəxanada can çəkişməkdə idi. Günlərlə ana, oğul xəstəxana ilə ev arasında qaldı, amma Azadı həyata qaytarmağa nə onların, nə də həkimlərin gücü yetmədi. İnstitutda tələbələrin semestr imtahanlarına hazırlaşmaqda olduğu vaxt Azad həyata vida etdi, amansız xəstəlik bütün arzularının üstündən xətt çəkdi. Bu acı xəbər onu heç lazımınca tanıya bilməyən tələbə yoldaşlarını, Azadın böyüyüb boya-başa çatdığı kəndin əhalisini, xüsusilə onun zəhmətsevər, mehriban ailəsini tanıyanları çox üzdü. Hər kəs ilk növbədə “fələyi”, ”bəxt yazanı” qınayır, ittiham edirdi.
Geri dönüşü olmayan təəssüflər, kaş kilər… isə heç bir işə yaramırdı. Qorxu, güclü sarsıntı və tibbi biliklərin zəifliyi. Vaxtında dərdini bəyan etməmək, ya da ki, “qismət”, “alın yazısı” böyük arzularla yaşayan ağıllı bir gəncin həyatına son qoydu…
