9 May, Qələbə Günü — Böyük Vətən Müharibəsində Qırmızı Ordunun və Sovet xalqının faşist Almaniyası üzərində qələbə bayramdır.
Bu bayram SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 8 may 1945-ci il tarixli Fərmanı ilə təsis edilib və hər il 9 mayda qeyd olunur. Həmin müharibə tarixə ən çətin və qanlı müharibə kimi düşdü, özündən sonraya saysız-hesabsız viran qalmış şəhərlər, qəbiristanlıqlar, yetimlər və əlillər qoyub getdi.
İkinci Dünya Müharibəsində Azərbaycanın da öz tarixi izi var. 600 mindən çox (640 000 – 670 000) vətəndaşımız cəbhəyə çağırılıb. Onların yarıdan çoxu -300 000 (330 000)- geri qayıtmayıb. O dövrdə 3,332 milyon əhalisi olan Azərbaycan hər on vətəndaşından birini itirib.
İkinci Dünya Müharibəsi tarixində Azərbaycanı əsasən bir neçə hərbi birləşmə təmsil edib: döyüşçüləri Brandenburq Qapısı üzərində qırmızı bayraq qaldıran 416-cı Qvardiya Taqanroq Diviziyası, Orconikidze adına 77-ci Atıcı Diviziyası, 223-cü, 336-cı, 402-ci diviziyalar .
Başqa xalqlarla çiyin-çiyinə dayanan azərbaycan xalqı qələbəyə doğru bütün sınaqlardan şərəflə keçib, qələbə töhvəsini verib.
Arxa cəbhədəki hər hansı bir şəhər kimi, Bakı da həmin illərdə təxliyə olunmuşları və qaçqınları qəbul etmişdir.
O vaxtlar Bakı Neft Rayonu kimi tanınırdı və SSRİ-nin neftə olan tələbatının 80%-ni, neft məhsullarının isə 90%-ə qədərini təmin edirdi. İstehsal texnologiyası İkinci Dünya Müharibəsi zamanı görkəmli Azərbaycan alimi Yusif Məmmədəliyev tərəfindən hazırlanmış yüksək oktanlı aviasiya yanacağı bu neft məhsulları arasında xüsusi yer tutur.
Lakin Azərbaycan tarixində tarixçilərin ölkəmizin Almaniya üzərində qələbədəki rolunu unikal hesab etmələrinə səbəb olan fəsillər də var.
Bunlardan biri, Hitlerə üzərində «Bakı» yazısı və Qız Qalasının maketi olan tort təqdim edilməsinin məşhur görüntüləri olan kadrlardır. Bunlar dərs-tədris faktları olsa da, təkrarlanmağa dəyər.
Azərbaycanın mərd övladları öz qəhrəmanlıqları ilə adlarını tarixə əbədi yazdırdılar. Azərbaycandan olan ilk Sovet İttifaqı Qəhrəmanı İsrafil Məmmədov, iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı general-mayor Həzi Aslanov, 1941-ci ilin iyun ayından onlarla alman əsgər və zabitini məhv edən, sonda bədəni ilə atəş nöqtəsini bağlayan Gəray Əsədov, matros Qafur Məmmədov, Leninqradın müdafiəsi zamanı son döyüşündə düşmənin üç qırıcısını vuran və çoxsaylı qəlpə yaralarına baxmayaraq, təyyarəsini aerodromda endirməyə nail olan qırıcı-pilot, leytenant Hüseynbala Əliyev, pilot Züleyxa Seyidməmmədova, snayper Ziba Qəniyeva, Berlindəki Sovet səfirliyi üzərində şəxsən Qırmızı Bayraq qaldırmış polkovnik Rəşid Məcidov, dəfələrlə döyüşlərdə fərqlənmiş, xüsusən Qafqaz uğrunda gedən döyüşlərdə və Polşada Pilitsa çayı üzərindəki körpünün alınması zamanı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Ziya Bünyatov və adları tarixə yazılmış bir çox başqa qəhrəman soydaşlarımız heç vaxt unudulmayacaqlar.
Müharibə illərində göstərdiyi şücaətə görə 121 nəfər Azərbaycan SSR vətəndaşı (onlardan 43-ü etnik azərbaycanlı) Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, 30 nəfər (onlardan 15-i etnik azərbaycanlı) “Şöhrət” ordeninin tam üç dərəcəsinin kavaleri oldu. 170 mindən çox əsgər və zabitimiz müxtəlif orden və medallarla təltif edilib. Azərbaycanlılar həmçinin Fransa, İtaliya və digər ölkələrin orden və medalları ilə təltif ediliblər.
