Tərcümə Xaliq Məmmədovundur.
…Bu söhbət haqqında leytenant Embergenova danışdım. Mənə elə gəldi ki, o, buna çox maraq göstərdi. Mən isə Xacər xalanın öz dilindən mehriban bir “qızım” sözünü eşitməyi arzulayırdım. Gözlərimi yumanda həmin sözü eşidirdim. Bəzən o, çox asta səslənirdi, sanki zəif bir xışıltı idi, bəzən isə israrlı və yalvarışlı olurdu: “Mənə kömək et, qızım…”
Xacər xalanı oğlu Marat ziyarət edirdi. O, Pedaqoji İnstitutda oxuyurdu. Həkimlər anasının vəziyyətinin pisləşdiyini deyəndən sonra Marat hər gün gəlməyə başladı.
İncə bədənli, qarabuğdayı, qıvrım saçlı Marat lisey illərindəki Puşkini xatırladırdı. O, təmkinli və azdanışan idi. Məni anasının çarpayısının yanında görəndə bir az kənarda oturub mənim çıxıb getməyimi gözləyirdi. Nə sözü, nə də hərəkəti ilə varlığımın ona ağır gəldiyini bildirmirdi, amma bunu sözsüz də başa düşmək olurdu. Mən çıxanda dönüb arxaya baxsaydım, onun üzünün necə dəyişdiyini görərdim: sanki adam düşməncəsinə taxdığı təmkin maskasını çıxarır, yerində isə oğul məhəbbəti və sədaqəti ilə nurlanan bir sifət qalırdı…
Yeni dərs ili başladı. Xəstəxananın yanındakı kiçik, narahat otaqdan çıxıb tələbə yataqxanasına köçdüm. İndi mənimlə birlikdə iki qız yaşayırdı — Perigül və Ayzoda.
Ayzoda bizdən bir yaş böyük idi. Bir dəfə hətta fəxrlə danışdı ki, birinci sinifdə iki il oxuyub. Ailəsi onu ərköyün böyütmüşdü, məktəbə getmək ona maraqsız gəlmişdi, buna görə də növbəti il yenidən birinci sinfə daxil olmuşdu.
Ucaboylu, qaraqaşlı, yumru və zərif üzlü, üst dodağının üstündə balaca xalı olan Ayzoda çox gözəl idi. Məni yalnız bir şey təəccübləndirirdi: o, saç düzümünü dayanmadan dəyişirdi. Bəzən saçlarını yuxarı darayır, başının üstündə silindr formasında düzəldirdi, bəzən çiyinlərinə töküb su pərisinə oxşayırdı, bəzən də alnında çolka kimi bir şey burur, qalan saçlarını hörürdü.
Ayzodanın güzgü qarşısında necə oturduğunu izləmək maraqlı idi. Özünə baxır, uzun müddət gözlərini güzgüdən çəkə bilmirdi. Güzgünün qarşısında gülür, qaşlarını çatır, qaşlarını hirslə oynadır, incimiş kimi üzünü turşudur, az qala ağlayırdı. Əvvəlcə buna çox təəccüblənirdim, amma Perigül mənə izah etdi ki, Ayzoda hansısa oğlanla görüşəndə gülərsə, hirslənərsə, yaxud birdən ağlayarsa, necə görünəcəyini qabaqcadan bilmək istəyir.
Nə maraqlıdır! Bir dəfə otaqda tək qalanda mən də güzgü qarşısında gülməyə çalışdım, amma tez bezdim. Üstəlik, güzgüdən mənə baxan qız Ayzodadan çox-çox uzaq idi!
Halbuki ona necə bənzəmək istəyirdim! Mən də onun kimi açıq, zərif, gözəl paltarlar geyinmək, elə yoluxucu bir gülüşlə gülmək istəyirdim ki, hətta küçədən keçənlər də dönüb mənə baxsınlar.
Perigül isə tamam başqa cür idi: sakit, mehriban. Özüm Ayzodaya bənzəməyi arzulayırdımsa, başqalarının Perigül kimi — mülayim və ürəyiyumşaq olmasını istəyirdim.
Hərdən hər iki rəfiqəmin valideynləri onlara baş çəkməyə gəlirdilər. Perigülə adətən evdən yemək, müxtəlif ev nemətləri gətirirdilər. Ayzodaya isə paltar, ayaqqabı alır, pul qoyub gedir və ya sonradan pul göndərirdilər. O, bizim gözümüzdə saysız-hesabsız var-dövləti olan bir qız kimi görünürdü. Bəzək əşyaları və xırda-xuruş şeylər almağı çox sevirdi. Çox vaxt bunlara heç ehtiyacı da olmurdu, özü də aldıqlarından az sonra bezirdi.
Boş vaxtlarımda mən də saç düzümümü dəyişməyə çalışırdım, amma küçəyə həmişə çiynimdən aşırdığım hörüklə çıxırdım.
Bəzən arxamca hansısa oğlanın addım səslərini eşidirdim. Addımlar gah sürətlənir, gah da mənim addımlarıma uyğun yavaşıyırdı. Amma oğlan mənimlə yanaşı addımlayıb üzümə baxan kimi dayanır, mənə yol verir, yaxud üzr istəyib tələsik məni ötüb keçirdi.
Səbəbin nə olduğunu başa düşürdüm. Amma çox vaxt qarşıma çıxan adamların düz üzünə baxırdım, elə bil onların baxışlarında mərhəmət, acıma, yaxud xoşagəlməz təəccüb axtarırdım. Axı mən başqa qızlar kimi deyildim — uşaqlıqdan bir gözüm zədələnmişdi. Qarşıma çıxanlar mənə həddindən artıq diqqətlə, yazıq-yazıq baxanda isə özümü acıqlı bir gülüşlə müdafiə edirdim. İnsanların tərbiyəsizliyinə gülməkdən başqa nə edə bilərdim ki? Heç olmasa, bununla özümə bir az təsəlli verirdim.
Bir gün işdən evə Mərkəzi parkın içindən keçərək qayıdırdım. Arxadan utancaq bir səs eşitdim:
— Qız, bir dəqiqə!
Dayandım, dönüb baxdım. Qarşımda enli sifətli, burnu yastı bir oğlan dayanmışdı. Bir-birimizin üzünə diqqətlə baxırdıq. Onun iri açılmış gözlərində qəfildən qorxulu və köməksiz bir ifadə göründü, qara qaşları narahatlıqla tərpəndi.
— Bağışlayın, — deyə çaşqınlıqla söylədi və qəfil dönüb əks istiqamətə getdi.
Elə bu vaxt sağ tərəfimdə Perigül peyda oldu.
— Nəhayət, sənə çatdım, — deyə həmişəki yumşaq səsi ilə söylədi. — O, səni başqası ilə səhv saldı, yoxsa nədir, axmaq?
— Yəqin ki, — deyə astadan cavab verdim.
Yan-yana gedib qarşıdan gələn imtahanlar haqqında danışmağa başladıq.
Ertəsi gün işdən qayıdanda tumboçkamın üstündə bir eynək gördüm. Günəşin parlaq işığından gözləri qorumaq üçün taxılan adi qara eynək idi. Perigülün tumboçkasının üstündə də beləsindən vardı. Bir az sonra özü gəldi.
— Qülzar, artıq görmüsən? — deyə canlanaraq soruşdu. — Taxıb baxmısan? Sənə yaraşır?
Niyə mənə qara eynək gətirdiyini çox yaxşı başa düşürdüm. Axı dünən parkda oğlanın çaşqın halda “Bağışlayın” dediyini eşitmişdi. Halbuki bəlkə də bir dəqiqə əvvəl mənimlə necə söhbət açacağına bəhanə axtarırdı. Perigül “Başqası ilə səhv saldı, axmaq” demişdi, amma əslində hər şeyi anlamışdı.
Onu incitməmək üçün eynəyi taxdım.
— Ay mənim əziz rəfiqəm, sənə necə də yaraşır! Əgər eynək taxmağa başlasan, mən də taxaram. Nə qədər gözəl olmusan! — deyə Perigül danışırdı.
— Elə buna görə də taxmayacağam, — deyə astadan söylədim. — Əzizim, lazım deyil. Xahiş edirəm. Mən insanları aldatmaq, özümü olduğumdan fərqli göstərmək istəmirəm…
Perigül o qədər pərt oldu ki, alnı hətta tərlədi.
— Məni bağışla, Qülzar, — deyə yalvarışla söylədi. — Sadəcə, sənin kədərini görəndə ürəyim ağrıyır. İstəyirəm ki, insanlar səni əslində olduğun qədər sevimli görsünlər…
O, eynəyi tumboçkanın siyirməsinə qoydu və biz bir daha bu barədə danışmadıq.
Ayzoda isə başqalarının kədərini, dərdini heç hiss etmirdi. Kimsə öz dərdini danışmağa başlayanda belə, onun sifətinə dərhal bezginlik çökürdü. Günlərlə yalnız özü ilə məşğul olurdu. Bəzən ucadan fikirləşməyə başlayırdı:
— Bizim oğlanlar nə qədər geridə qalıblar! Heç bir mədəniyyətləri yoxdur. Bir az bəzənən kimi, çalışırlar səni incidəcək söz desinlər, “stilə düşmüş” deyə lağa qoyurlar…
Bəzən o, həqiqətən də bəzənməyi dayandırırdı, amma onda necə də çirkin görünürdü!
Bir gün Ayzoda məni Maratla birlikdə xəstəxanadan çıxarkən gördü. Biz onunla hiss etmədən dostlaşmışdıq. O, anasına baş çəkməyə gələndə artıq mənimlə söhbət etmədən keçib getmirdi.
Yataqxanaya qayıdanda Ayzodanın məni qəsdən gözlədiyini gördüm.
— Sənə ehtiyatlı olmağı məsləhət görürəm, — deyə astadan söylədi, sonra sanki öz-özünə əlavə etdi: — Qarğa şahin dalınca düşsə, axırda lələklərini tökər…
Sözlərində gizli, incidici bir məna hiss etdim. Amma o vaxt Ayzodanın sadəcə Marata görə məni qısqandığını necə təxmin edə bilərdim?
Bununla belə, həmin gün ilk dəfə onunla mənim aramdakı dostluq haqqında ciddi düşündüm. Artıq təsəvvür edə bilmirdim ki, Marat nə vaxtsa məni axtarmaqdan, xəstəxananın həyətində yolumu gözləməkdən əl çəkə bilər. Bizim həmişə danışmağa mövzumuz olurdu. Üstəlik, bəzən onunla məsləhətləşmək fürsətini səbirsizliklə gözləyirdim.
Əlbəttə, hər dəfə anası haqqında danışırdıq. Onun vəziyyəti isə heç cür yaxşılaşmırdı. Belə anlarda Marat mənə ümidlə baxırdı, mənim isə ürəyim elə ağrıyırdı ki, sanki tibbin bu dəhşətli xəstəlik qarşısında aciz qalmasına görə məhz mən məsuliyyət daşıyırdım.
Yenə həkimlərə müraciət edir, yenə eyni cavabı eşidirdim:
— Bu, xərçəngdir. O, həkimə kömək üçün çox gec müraciət edib…
Amma yenə də günahkarlıq hissindən qurtula bilmirdim. Mənə elə gəlirdi ki, ürəyimin yarısı həmin xəstə qadınla birlikdə ölür. İşdən azad olduğum günlərdə də tez-tez onun yanına gedirdim.
Bəzən düşünürdüm: “Maratdan atası haqqında soruşsam necə olar?” Amma onunla bu barədə danışmağa qəti qərar verdiyim gün xəstəxanaya gözlənilmədən leytenant Embergenov gəldi. Milis formasının üstünə ağ xalat geyinib bir neçə dəqiqə Xacər xalanın çarpayısının yanında oturdu, onunla danışmağa çalışdı. Qapının yanında məni görüb dedi:
— Qülzar, ola bilsin, bu düyünün ucu məhz buradan açılmağa başlasın…
Mən ona heç bir əlavə məlumat verməmişdim, sadəcə Xacər xala ilə söhbətimizdən bir neçə cümlə danışmışdım. Deməli, bu qədər vaxtdan sonra onu bura gətirən daha mühüm bir məlumat vardı? Bu fikir xəstə qadına olan bağlılığımı daha da artırdı.
Leytenant Embergenovun nə vaxtsa mənə “Qülzar, axtardığın adamın həyat yoldaşı budur” deyəcəyini səbirsizliklə gözləyirdim. Təsəvvür edirdim ki, Xacər xala əllərini mənə uzadıb pıçıldayacaq:
— Qızım!
Artıq özümü onun qızı kimi hiss edərək ona ikiqat nəvazişlə qulluq edirdim.
Bu arada Xacər xalanın mənim qayğıma ehtiyacı getdikcə azalırdı. O, demək olar ki, yemək yemirdi. İndi hər gün xəstəxanaya nar gətirir, suyunu sıxıb ona içirdirdim. O, güclə iki-üç qurtum içir, minnətdarlıqla başını tərpədib yorğunluqdan gözlərini yumurdu. Saçlarını ehtiyatla darayır, ayaqlarını masaj edirdim. O, mənə daha isti baxışlarla baxırdı. Bəzən saralmış ovuclarını mənə uzadırdı, mən də əlimi ona verirdim. O isə əlimi yanağına, dodaqlarına sıxırdı…
Bu, mənim üçün həyatımda heç vaxt xatırlamadığım ana nəvazişi idi. Artıq Xacər xalaya mənim əvəzimə başqa birinin qulluq edə biləcəyini, onun arzularını başqa bir qızın mənim kimi anlayacağını, Xacər xalanın başqa bir qıza da mənə təşəkkür etdiyi kimi təşəkkür edəcəyini təsəvvür edə bilmirdim.
Bir gün Pedaqoji İnstitutla xəstəxanamız arasındakı kiçik meydanda çoxlu adam toplaşmışdı. Yer peykinin orbitə buraxılması şərəfinə mitinq keçirilirdi. Bu, nə qədər qeyri-adi, nə qədər böyük bir möcüzə idi! İnsanlar tələsik qurulmuş tribunaya qalxır, həyəcanlı nitqlər söyləyirdilər. Çıxış edənlərin hər birini gurultulu alqışlarla qarşılayırdılar. İnsanlar deyilən sözlərdən çox, baş verən hadisənin özünə sevinirdilər.
Xəstəxanadan çıxıb dərhal izdihamın arasına qarışdım. Bir az aralıda Maratı gördüm. Görünür, xəstəxananın darvazasına yaxınlaşmış, sonra izdihamın içində dayanmışdı.
Hamı ilə birlikdə əl çalırdım, bir gözümün ucu ilə də Maratı izləyirdim. Diqqət etdim ki, o, alqışlamaq üçün əllərini qaldırır, amma ovuclarını bir-birinə vurub səs çıxarmır. Qəribə mənzərə idi: sanki adam birdən adi bir hərəkəti unutmuşdu və başqalarına baxaraq onu çətinliklə xatırlamağa çalışırdı…
Görəsən, ona nə olmuşdu?
Mitinq qurtaranda onun arxasınca çatıb narahatlıqla qoluna toxundum.
— Marat, nə olub? Niyə hamı ilə birlikdə sevinmirdin?
Sualımı bitirməmiş başa düşdüm ki, bunu soruşmamalı idim. Marat dayanıb heyrətlə mənə baxdı.
— Mən? Sevinmirdim? — deyə çətinliklə danışdı. — Bilirsən, Qülzar, mənim indicə burada, bu meydanda yaşadığım hiss sevincdən də böyükdür. Belə hadisələr insana yaşamaq üçün güc verir, xüsusilə də insanın…
— Nə?! — deyə qışqırdım.
— Dünən həkimlərlə danışdım, — o, çətinliklə dilləndi. — Deyirlər, heç bir ümid yoxdur. Heç yoxdur. Bir faiz də şans qalmayıb.
Yadımdadır, yalnız güclə “Yox, yox!” deyə bildim. Gözlərim qaraldı, az qala yıxılacaqdım. Marat məni tutub saxladı və qorxu ilə soruşdu:
— Qülzar, sənə nə olub?
Amma özümü ələ alıb mümkün qədər sakit cavab verdim:
— Gözlə, indi birlikdə hər şeyi dəqiqləşdirərik. Belə ola bilməz!
Ətrafıma baxmadan, adamlara toxuna-toxuna, daşlara ilişə-ilişə xəstəxanaya tərəf qaçdım. Marat da mənimlə qaçırdı.
Palatada həkimlər olduğuna görə dəhlizdə gözləməli olduq. Birdən Xacər xalanın səsini eşitdim. O, çox astadan, amma böyük həyəcanla danışırdı…
— Eşidirsən, Marat? O, sağalır! Gücü özünə qayıdır, danışır, — deyə pıçıldadım.
Marat cavab vermədi, anasının sözlərinə qulaq asırdı.
— Həkim, mənim əziz qızım, xahiş edirəm, bir istəyimi yerinə yetir, — Xacər xalanın səsi bizə çatdı. — Mənə artıq gözlər lazım deyil, amma o, hələ çox gəncdir, çox sevimlidir. Bax, qızım, yoxla. Eşitmişəm ki, indi hər cür əməliyyat edirlər. Ərim həmişə deyərdi: “Əgər bacarırsansa, çalış insana sevinc bəxş edəsən”. Özü isə özgəsinin uşağını xilas edərkən həlak oldu… Mən də bilmək istəyərdim ki, ürəyi, görünür, dərdlə dolu olan o qız xoşbəxtdir. O, çiçəklənməlidir… Çiçəklənəcək…
Göz yaşlarımı güclə saxlayırdım. Marat başını aşağı salıb dayanmışdı, yalnız arabir mənə kədərli, diqqətli baxışlarla nəzər salırdı.
Palatanın qapısı açıldı. Ayşaqül həkim astanasında görünüb başı ilə bizi içəri dəvət etdi. Maratla birlikdə xəstənin yanına gəlib çarpayısının yanında qoyulmuş kiçik oturacaqlarda əyləşdik. Xacər xala gözlərini açmadan, əllərimizi axtara-axtara tapdı, öz əllərinin arasına aldı, yüngülcə sıxdı və uzun müddət dinmədi. Sonra hörüyümü nəvazişlə sığallamağa başladı.
— Əziz balalarım, — nəhayət, çətinliklə dilləndi. — İndiki gənclər biz qocalardan daha ağıllıdır… Sizə dərs vermək mənlik deyil. Bircə bunu deyəcəyəm: birlikdə çiçəklənin…
Dəhlizdə həkimlərlə söhbətini eşidəndə uşaq evinə gələn kök qadının sözləri yadıma düşmüşdü. İndi də soruşmaq istəyirdim: “Ana, deməli, mən solmuş bir çiçək deyiləm, elə deyilmi?” Amma bunun əvəzinə göz yaşları içində onun arıq, qırışlı əlinə sarıldım.
Xacər xalanın bu sözləri son sözləri oldu. Səhərə yaxın dünyasını dəyişdi.
Onu Maratla birlikdə dəfn etdik. Bu günlər ərzində bir-birimizə daha da yaxınlaşmışdıq. Mən ona baş çəkməyə gedirdim və hər dəfə onun məni necə səbirsizliklə gözlədiyini hiss edirdim. Axı mənimlə saatlarla anası haqqında danışa bilirdi. Mənə elə gəlirdi ki, onu Maratın özü qədər sevirdim.
— Atamızı itirəndən sonra anam son tikəsini də mənə verirdi, — deyirdi Marat. — Yəqin, heç vaxt özünü düşünmədiyinə görə xəstələndi…
Mən yenə yaşına uyğun olmayan dərəcədə bəzənmiş, gözəl uşaq axtarmaq üçün uşaq evinə gələn kök qadını xatırladım. Görünür, o, hər şeydən əvvəl yalnız özünü düşünürdü. Hətta gözəl bir uşaq tapa bilsəydi belə, ona mehribanlıq, hərarət və xoşbəxtlik verə bilərdimi? Xacər xala isə ölüm ayağında belə, heç bir qohumluğu olmayan bir qıza kömək etməyi arzulayırdı. Qohumluğu olmayan? Yox, yox! Mən onu bütün ömrüm boyu doğmam kimi xatırlayacağam…
Maratı sakitləşdirməyə çalışırdım:
— Kişi ağlayırsa, yanında olanlar nə etsinlər? Güclü ol, Marat. Göz yaşı qadınların və uşaqların payına düşür.
Bunları deyirdim, amma öz yanaqlarımdan da göz yaşlarımın axdığını hiss edirdim.
Marat isə ayağa qalxır, tələsik gözlərini silir və mənə çay vermək üçün primusu yandırmağa gedirdi.
— Tez-tez gəl, Qülzar, — sağollaşanda adətən belə deyirdi. — Tənhalığın nə qədər dəhşətli olduğunu heç vaxt təsəvvür etməmişdim.
Mən də getdikcə daha tez-tez onun yanına gəlirdim. Maratı evdə tapmayanda qapının kandarında, ayaqaltının altında qoyduğu açarı götürür, otağı yığışdırır, qabları yuyurdum. Mənə elə gəlirdi ki, bu, öz qardaşımın otağıdır. Maratın həqiqətən də həmin qaraqalpaq əsgərinin oğlu olmasını arzulayırdım.
Yaşadığımız kədər ikimizə də ağır təsir etmiş, bir çox şeyi unutdurmuşdu. Amma Xacər xalanın ərinin həlak olması barədə dedikləri! Dəhlizdə eşitdiyimiz həmin sözlər… O, uşağı xilas edərkən ölmüşdü! Məni xilas edən adam sağ qalmışdı, yoxsa mən də onunla birlikdə həlak olardım. Amma…
Maratla ehtiyatla atası haqqında, cəbhədən gələn son xəbərlər barədə danışmağa başladım.
— Atam yazırdı ki, əsl kişi həmişə başını dik tutmalıdır, — Marat bir dəfə dedi. — Yeri gəlmişkən, bilirsənmi, bu yaxınlarda milisdən bir leytenant atam haqqında hər şeyi öyrənmək istəyirdi. Mən onun nə axtardığını tam başa düşmədim. Bəlkə, ona mükafat verməyə macal tapmayıblar, belə hallar olurdu. O, hətta bütün məktubları götürüb atamın harada xidmət etdiyini yoxladı. Amma dünən məktubları qaytarıb üzr istədi: “Məlum oldu ki, axtardığımız adam bu deyil…”
Həyəcanımdan ayaqlarım boşaldı. Sildiyim boşqab az qala əlimdən düşəcəkdi. Oturacağa çökdüm. Doğrudanmı bütün ümidlərim yenidən puça çıxmışdı?..
Ertəsi səhər leytenant Embergenovu axtarmağa qaçdım.
Məni görəndə o, əllərini yana açdı:
— Bacım, bağışla, bu çətin düyünü açacağımıza dair sənə tez söz verdim. Təsəvvür elə, Muratov — bu yaxınlarda ölən qadının əri — sənin axtardığın adam kimi eyni qəhrəmanlığı göstərib. Belarus kəndində yanan evdən uşaq ağlaması eşidib köməyə qaçıb. Uşağı xilas edib, özü isə yanıq xəsarətlərindən ölüb…
Deməli, Xacər xala ərindən danışanda bunu nəzərdə tuturdu! Nəcib, ürəyi böyük, fədakar bir insan… Amma axtardığım adam o deyildi.
Həmin axşam ilk dəfə Maratın yanına gedə bilmədim. Sanki gözə görünməyən bir bağ qopmuş, köməyimə ehtiyacı olan qardaş haqqında arzum yox olmuşdu. İndi onun yanına necə gedəcəkdim? Mən onun üçün kim idim?
İçimdəki ağır hissdən qurtula bilməyərək masanın arxasında oturub dərsliklərimi açdım. Perigül qabları yumağa getmişdi — indicə şam yeməyimizi bitirmişdik. O, məndən heç nə soruşmur, yalnız arabir diqqətlə mənə baxırdı.
Birdən qapı açıldı və Marat içəri girdi. Salam verdi, nəzakətlə qapının yanındakı stulda əyləşdi.
Onun qarabuğdayı yanaqlarında həyəcanın qızartısını gördüm. Adəti üzrə güzgünün qarşısında oturmuş Ayzoda ayağa qalxdı, gözləri parıldayırdı. Həmin an mənə xüsusilə gözəl göründü. Marat ona baxdı, amma dərhal nəzərlərini yayındırdı və daha da qızardı.
Mən çaşqınlıq içində nə etməli olduğumu düşünürdüm: çıxıb getməliydim, yoxsa heç nə görməmiş kimi davranmalıydım? Bu zaman Marat başını qaldırıb dedi:
— Qülzar, sənin üçün gəlmişəm.
— Nə üçün? — deyə çaşqınlıqla soruşdum.
— Biletlər gətirmişəm. Bu gün yeni tamaşa var.
Ürəyim yüngülləşdi, içimə aydınlıq gəldi. Elə bil indicə məni sıxan bütün ağır fikirlər heç olmamışdı, sanki cavabsız suallar artıq məni incitmirdi. Hələ də çaşqınlığımı üstümdən ata bilməyərək soruşdum:
— Biletlər? Mənim üçün?
Marat o qədər pərt oldu ki, cavab verməyə belə çətinlik çəkdi. Mən isə nə düşünəcəyimi bilmirdim. Xüsusilə Ayzodanın maraq və kinayə dolu iti baxışları məni sıxırdı. Elə bil o, mənim bu yöndəmsiz vəziyyətdən çıxa bilməyəcəyimi gözləyirdi.
Otağa Perigül girdi. Deyəsən, söhbətimizin sonunu eşitmişdi. Yuyulmuş boşqabları səliqə ilə şkafa düzdü və sakitcə dedi:
— Marat, otağımızın darısqallığına görə bağışla. Bir az küçədə gözləməli olacaqsan. Qülzar indi paltarını dəyişib çıxacaq.
And olsun, elə bil fikirlərimi oxumuşdu!
Marat qapıdan çıxan kimi Ayzoda mızıldandı:
— Axmaq deyilmi?
— Niyə? — deyə Perigül kəskin soruşdu.
— Özün başa düşmədin? — Ayzoda ona acıqlandı. — Bu gün ona teatrda yeni tamaşa olduğunu mən demişdim, o da bilet gətirib. Yəqin, burada Qülzarı görəcəyini gözləmirdi. Ona görə də çaşıb qaldı — hələ də özünü ona borclu hesab edir. Bu oğlanlar da lap axmaqdırlar!
Mən tam çaşqınlıq içində idim. Nə etməliydim? Getməliydim, yoxsa yox?
Perigül isə gülümsəyib şkafdan ən gözəl paltarımı çıxardı, lak ayaqqabılarımı parça ilə sildi.
— Tez geyin, gecikəcəksiniz, — deyə mənə tapşırdı.
— Ay Perigül, sən necə də… — deyib tələsik paltarımı dəyişməyə başladım.
Teatra hətta bir az tez çatdıq. Foyeyə girməyə macal tapmamış Ayzoda arxamızca gəlib çatdı. Gözəl və bəzəkli halda, parlaq təbəssümlə Maratın yanına gəldi, elə bil mən heç orada yox idim. Hirsləndim və qəsdən çiynimi Maratın çiyninə söykədim. Ayzodanın gözlərində çaşqınlıq göründü.
— Marat, axı mən bu səhər sənə hər şeyi aydın izah etmişdim, — deyə o, gileyli səslə danışdı. — Bu tamaşaya getməyim vacibdir. Sənə güvənirdim, indi isə biletsiz qalmışam.
Maratın baxışlarında köməksiz bir ifadə yarandı.
— Bir dəqiqə gözlə, — dedi və kassaya tərəf qaçdı.
Ayzoda, görünür, hamının bizi müqayisə etməsini istəyirdi. Yanımda dayanıb çantasından ağ yelpik çıxardı və laqeyd şəkildə özünü yelləməyə başladı. Həmin anlarda hansısa tamaşanın qəhrəmanına bənzəyirdi, xüsusən də havada heç isti olmadığı halda.
— Başqasının xoşbəxtliyinə qarışmağa çalışma, Qülzar, — deyə özündənrazı halda söylədi. — Qadın hər rastına çıxanın çiynini köhnə xalat kimi örtməməlidir. Üstəlik, sənə deməmişdimmi ki, qarğa şahinin dalınca düşməsin? Maratla mən çoxdan bir-birimizi sevirik.
Mən gözlərinin içinə diqqətlə baxdım. Qələmlə azca boyanmış gözləri mənə nifrətlə baxır, mənə istehza edirdi. Balaca çəhrayı ağzı nifrətlə büzülmüşdü. Ayzoda hündür saç düzümünü qürurla tərpətdi, sanki bu hərəkətlə sözlərinin doğruluğunu təsdiqləmək istəyirdi.
Bəlkə, Marat bileti əslində ona gətirmişdi, amma deməyə utanıb mənə vermişdi? “Yaxşı, ey şahin qızı, öz şahininlə teatra özün get!” — deyə düşündüm, kəskin şəkildə dönüb yataqxanaya doğru sürətlə addımladım.
Bir az sonra arxamca kiminsə qaçdığını eşitdim. Dönüb baxmadım. Qaçan adam məni ötüb qabağımı kəsdi. Bu, Marat idi.
— Qülzar, niyə getdin? — deyə nəfəsi təngiyə-təngiyə soruşdu.
Susdum.
— Gəl, Qülzar, — deyə qeyri-adi nəvazişlə söylədi. — Kassada artıq bilet qalmayıb, Ayzoda da getdi. Mən özüm ondan getməsini xahiş etdim, — deyə quru səslə əlavə etdi.
Yalnız onda arxaya baxdım və Ayzodanın nazik dabanlı ayaqqabılarının üstündə arxayın addımlarla, yelpiklə özünü yelləyə-yelləyə başqa tərəfə getdiyini gördüm. O, bizə baxdı və mənə elə gəldi ki, istehza ilə gülümsədi. Nə olsun ki? Axı Marata lazım olan o yox, mən idim!
Tamaşadan sonra Marat məni yataqxanaya qədər ötürdü. Fikrə getmişdi, az danışırdı. Yalnız bir dəfə dayanıb düşən ulduzun uçuşunu izlədik.
Parkın içindən gedirdik. Başımızın üstündə quru yarpaqlar qorxmuş və incimiş kimi xışıldayır, sanki onları bir-bir dağıtmaq istəyən payız küləyinə müqavimət göstərirdilər. Bəzən budaqdan qopmuş yarpaq titrəyə-titrəyə yerə enir, ayaqlarımızın yanında dayanırdı. Biz də üstünə basmamaq üçün ehtiyatla yanından keçirdik. Fasiləsiz, sakit xışıltıya qulaq asan Marat dedi:
— Qülzar, sənə elə gəlmir ki, bu yarpaqların xışıltısı kədərli bir musiqiyə bənzəyir?
Cavab vermədim. Fasiləsiz xışıltıya qulaq asarkən mən də onun içində göz yaşına qədər kövrəldən kədərli bir melodiya duyurdum.
Yataqxananın qapısında Marat əlimi buraxmadı və soruşdu:
— Qülzar, ananın son sözlərini xatırlayırsan?
— Xatırlayıram, — deyə pıçıldadım.
Bir az susandan sonra dedi:
— Haradasa oxumuşdum ki, sevdiyin insanın qüsurları olmur.
Sonra tələsik sağollaşıb getdi.
Mən isə uzun müddət qaranlıqda çarpayıda oturdum, dizlərimi qucaqlayıb onun bu sözlərlə nə demək istədiyini anlamağa çalışdım. Bəlkə, sadəcə məni sakitləşdirmək, özümü başqalarından aşağı hesab etməməyim üçün belə demişdi? Yoxsa bir gün kiminsə gözündə hamıdan gözəl olacağımı eyham vururdu?
Gecəni yuxusuz keçirdim. Yataqda o yan-bu yana çevrilir, Maratın sözlərini və onları hansı intonasiya ilə söylədiyini dönə-dönə xatırlayırdım. Səhər mütləq onu tapıb nə demək istədiyini açıq şəkildə soruşmağa qərar verdim.
Xoşbəxtlikdən, onu axtarmağa belə ehtiyac qalmadı. Səhər pəncərələrimizin yanından instituta gedən Maratı gördüm. O, dayandığım pəncərəyə baxdı. Salamlaşdıq, mən ondan bir az gözləməsini xahiş edib pilləkənlərlə aşağı qaçdım.
Dediklərimin bir kəlməsini belə xatırlamıram. Yalnız onu xatırlayıram ki, Marat məni diqqətlə dinləyir, gözləri isə gülümsəyirdi.
— Sən necə səmimi və saf qızsan, Qülzar! — deyə cavab əvəzinə söylədi. — Dünən əlavə etməyə macal tapmadım. Həmin kitabda başqa bir fikir də xoşuma gəlmişdi: “Xarici gözəllik ona tamaşa etmək üçün gözəldir, qəlbin gözəlliyi isə onunla bir ömür yaşamaq üçün qiymətlidir”.
Mən onun gözlərinə baxa bilmədim. O da pərt görünürdü və dərhal getdi. Otağa girən kimi pərdəni tələsik çəkib pəncərəyə yaxınlaşdım. Marat bir neçə dəfə arxaya çevrildi, mənə elə gəlirdi ki, baxışlarımız görüşür. Bir dəfə xüsusilə diqqətlə mənə baxdı. Amma bu, yalnız mənə elə gəlirdi — axı pərdəni möhkəm çəkib gizlənmişdim.
Ayzoda ilə, demək olar ki, danışmırdıq. Əvvəlcə mənimlə laqeyd və təkəbbürlü tonda danışmağa çalışdı, amma mən o qədər soyuq və təmkinli cavab verdim ki, təəccübləndi və birdən mənimlə əvvəlkindən daha yaltaq danışmağa başladı.
…Bütün bu hadisələr bir müddət məni axtarışlarımdan uzaqlaşdırdı. Halbuki onları unutmağa haqqım yox idi, unuda da bilməzdim.
Leytenant Embergenova zəng edib yanına getdim. Məlum oldu ki, bu müddətdə o, özü də bir neçə rayona gedib, cəbhədən qayıdan əsgərlərlə söhbət edib. Deyəsən, indi axtarışların uğurla nəticələnəcəyinə əvvəlkindən daha çox inanırdı. Mən də ruhlandım. İlk aylardakı uğursuzluqlar sanki Embergenovu daha da inadkar etmişdi.
Bir gün o, xəstəxanaya zəng edib məni yanına çağırdı. Qısa şəkildə gəlməyimi xahiş etdi. Mən dərhal qaçıb getdim.
Leytenant ilk tanışlığımızdakı kimi təntənəli şəkildə ayağa qalxıb məni qarşıladı və əyləşməyi təklif etdi. Bu dəfə xüsusilə vacib bir xəbər verəcəyini təxmin edirdim. Həyəcanımdan nəfəsim daralırdı.
Embergenov heç nə demədən qarşıma onun adına göndərilmiş məktubu qoydu.
Mən tələsik oxumağa başladım. Oxuduqlarımın mənası beynimdə çətinliklə yer alırdı, az qala hər sətri təkrar-təkrar oxuyurdum.
Bilmirəm, məktubu neçə dəfə oxudum, amma yəqin ki, indi onun məzmununu az qala sözbəsöz təkrarlaya bilərdim:
“…Sizin axtardığınız qaraqalpaq əsgəri ilə cəbhə hospitalında bir yerdə yatmışam. Adı Kosnazar, soyadı Dosnazarovdur. Yadımdadır, qolundan yaralanmışdı. Əməliyyat etdilər, əlinin pəncəsini kəsdilər. O, daha yaza bilməyəcəyinə, əvvəlki kimi işləyə bilməyəcəyinə görə çox narahat idi.
Rus dilində pis danışırdı. Bir dəfə məndən xahiş etdi: ‘Dostum, mənim evimə məktub yaz. Rus dilində başıma gələnlərin hamısını başqalarına izah edə bilmərəm. Sənin dilin mənim dilimə daha yaxındır, axı biz özbəklər də bir-birimizi yaxşı başa düşürük. Rusca yaza bilərsən. Arvadım qonşuların yanına gedər, onlar məktubu ona oxuyarlar’.
Əvvəlcə yastığının altından üç-dörd əzilmiş zərf çıxarıb mənə uzatdı: ‘Oxu’. Bunlar evdən gələn məktublar idi. Onları arvadı Qülbazar yazmışdı. Nə mehriban, nə qədər bir-birini sevən ailə imişlər! Hər məktubda onların yeganə qızı Qülzardan söz açılırdı. Arvadı balaca Qülzarın necə güldüyünü, ilk dəfə oturmağa başladığını, ayaqları üstündə necə ayağa qalxdığını ətraflı təsvir edirdi.
Amma məktublardan birində Qülzarın qəfil öldüyü xəbər verilirdi. Mən həmin zərfi əlimə alan kimi Kosnazar üzünü yana çevirdi, dodaqları titrədi. Ancaq özünü ələ aldı — o, güclü iradəsi olan adam idi. Bütün məktubları oxuyandan sonra yenə dedi: ‘İndi, dostum, ona yaxşıca məktub yaz, yazıq arvadıma təsəlli ver…’ Mən də onun dediklərini yazmağa başladım.
Özüm də ağır yaralanmışdım, amma əsgər dostluğunun qanunları sarsılmazdır. O, qaraqalpaq dilində deyirdi, mən fikrimdə özbək dilinə, sonra da rus dilinə çevirirdim.
Əlbəttə, indi bütün təfərrüatları xatırlamağım çətindir, amma əsas məsələni deyə bilərəm. Kosnazar arvadına rus qızını ölümdən necə xilas etdiyini danışırdı. Aşmış bir maşın görmüş, qəfildən oradan uşaq ağlaması eşitmişdi. Kosnazar maşına tərəf qaçmışdı. Ona elə gəlmişdi ki, ağlayan öz balaca Qülzarıdır.
Kosnazar faşist snayperinin güllələri altında sürünərək öz yoldaşlarının yanına qayıtmasını, özünün və qızın torpaq altında qalmasını, digər əsgərlərin köməyi ilə necə xilas olduqlarını danışırdı. O, ömründə belə səbirli uşaq görmədiyini deyirdi. Qız yaralanmışdı, gözü zədələnmişdi, amma sanki onu xilas etməyin nə qədər çətin olduğunu anlayırdı və ağrıya baxmayaraq, demək olar ki, ağlamırdı.
Kosnazar bir neçə gün onu yanında saxlamış, özü yedizdirmişdi. Amma hücum başlayanda qızı ən yaxın tibb məntəqəsində qoymağa məcbur olmuşdu.
Kosnazar onu mütləq geri götürəcəyini demişdi. İndi isə qızın izinin itəcəyindən narahat idi. Xeyr, arvadına bu barədə yazmamışdı, amma məndən bir neçə dəfə soruşmuşdu. Mən ona qızın sənədlərinin qorunub saxlanmalı olduğunu dedim — əsas odur ki, uşaq xilas edilib. Kosnazar müharibədən sonra qızı öz evinə aparacağı günü ucadan xəyal edirdi…
Yoldaş Embergenov, yaddaşımda qalanlar bunlardır. Mən hospitaldan çıxdım, Dosnazarov isə orada qalırdı. Sonra onun başına nələr gəldiyini bilmirəm. Tanış olduğumuz zaman Dosnazarovun təxminən qırx yaşı vardı. Ucaboylu, qara bığlı, Herkules kimi güclü adam idi. Belə bir insanın həlak olması çox təəssüf doğurardı. Amma mənə elə gəlir ki, o, sağdır. Belə adamları ölüm də asanlıqla məğlub edə bilmir. Sonrakı axtarışlarınızda uğurlar arzulayıram.
Hörmətlə, kapitan Abdullayev.
Daşkənd”.
Məktubu oxuyurdum və gözlərimin qarşısında dəhşətli mənzərə yenidən canlanırdı: adamlarla dolu aşmış maşın, sağ qalanlara atəş açan faşist snayperi… Özümü balaca uşaq kimi, ölmüş anamın sinəsi yanında görürdüm. Sonra da məni qucağına almış ucaboylu, cəsur, qarabuğdayı əsgəri təsəvvür edirdim. O, mənim xatirimə ölüm təhlükəsinə doğru qaçmışdı. Bu, necə də qəribə hiss, necə də böyük bir duyğu idi! Belə bir fədakarlıq yalnız böyük məhəbbətdən — canlı, əzab çəkən bir varlığa duyulan məhəbbətdən doğa bilərdi.
Əsgər bu fədakarlığa sevimli qızının həsrətini də qatmışdı.
— Görürsən, Qülzar, bütün Özbəkistan sənin üçün narahat olur, — deyə leytenant Embergenov söylədi. — İndi xilaskarını tapacağıq. Kapitan bizə çox kömək etdi.
— O, sağdırmı? — deyə ağzımdan çıxdı.
— Ümid edirəm ki, sağdır. Görürsən, məktubda yazırlar ki, belə adamları ölüm də asanlıqla məğlub edə bilmir.
Amma leytenantın səsində əminlik hiss etmədim.
Son günlər Maratı görməmişdim — görüşmək üçün elə bir fürsət yaranmamışdı. Amma bu dəfə dözə bilməyib onun yanına qaçdım. O, tavada kartof qızardırdı. Mən də həyəcanla bu gün aldığım məktubdan, axtarışlarımdan danışdım. O, təəccübdən çəngəli əlindən saldı.
— Deməli, atamı buna görə axtarırmışlar, — deyə yavaşca söylədi. — Bilirsən, mən şadam ki, həmin qaraqalpaq əsgəri başqa adam imiş.
— Niyə ki?
— Axı onda sən mənim ad qoyulmuş bacım olardın, biz evlənə bilməzdik!
Bu sözlər qəfil ağzından çıxdı. Qulaqlarına qədər qızardı və üzünü yana çevirdi. Mən onun yanağından öpüb qaçdım. Evin tinini dönməmiş Ayzoda ilə rastlaşdım.
— Haradan gəlirsən? — deyə istehza ilə soruşdu, cavabımı gözləmədən də əlavə etdi: — Nə qədər qaçsan da, sənin Maratın yenə mənim arxamca gəzməyə davam edəcək.
Elə bu vaxt Marat da arxamca gəlib çatdı. Ayzoda təəccüblənirmiş kimi qaşlarını qaldırıb istehza ilə dedi:
— Hara tələsirsən, xain?
— Ayzoda, məsələ nədir? — Marat doğrudan da hirsləndi. — Niyə daim elə göstərməyə çalışırsan ki, guya bizim aramızda xüsusi münasibət var?
— Səncə, münasibətimiz adi münasibətdir? — deyə o, nazla cavab verdi.
Belə bir söhbətin şahidi olmaq istəmədiyim üçün qaçıb uzaqlaşdım.
Xoşbəxtlikdən, evə çatanda Perigülü tapdım və hər şeyi ona danışdım.
— Gözlə, səni yelpikli hinduşka! — deyə Perigül qapıya tərəf hirslə hədələdi, sonra məni sakitləşdirdi: — Kədərlənmə. Qoy bircə qayıtsın, onunla özüm danışacağam.
Amma Ayzoda nə bir saat, nə də iki saat sonra gəldi. Mən də xəstəxanaya növbəyə getməli oldum.
Səhər qapıya yaxınlaşanda otaqdan mübahisə səsləri eşitdim. Görünür, Ayzoda dünən gec qayıtmışdı.
— Onu rahat burax, — Perigülün səsini eşitdim. — O, gözəl qızdır, sən ona çata bilməzsən. Bəlkə də, Marata olan sevgisində öz xoşbəxtliyini tapıb.
— Xoşbəxtlik? O, ümumiyyətlə, sevginin nə olduğunu başa düşürmü? Sadəcə həyasızdır, vəssalam. Özüm gördüm, onun yanına özü qaçır.
Artıq dözə bilməyib qapını taybatay açdım.
— Ayzoda, sənin üçün sevgi, yəqin ki, şirin nektar kimidir. Arı kimi çiçəkdən-çiçəyə qonub öz payını götürməyə çalışırsan…
Sözlərim çox sərt səsləndi. Ayzoda yerindən sıçradı:
— Nə? Mən arıyam? Onda sancmağımdan özünü qoru! Sənə rəhm etməyəcəyəm! Görərsən!
Bəlkə də, həqiqətən çox sərt danışmışdım, amma ona bunu etiraf edib yeni istehza fürsəti vermək istəmirdim. Dinmədən yatağa uzandım ki, ağır gecə növbəsindən sonra bir az dincəlim.
Yəqin, Perigül haqlı idi: Maratla görüşmək həyatımda baş verən bütün ağır hadisələri unutmağa kömək edirdi. Hətta “görüşmək” demək də düzgün deyil! Onu görməsəm belə, sadəcə haqqında düşünmək, təsadüfən dediyi bir sözü, baxışını xatırlamaq mənə elə xoş hiss bəxş edirdi ki, sanki həyatımda qeyri-adi dərəcədə sevincli bir hadisə baş vermişdi…
Əslində, sevincli hadisə baş verirdi. İndi Maratla mən hər gün görüşürdük. Mən işləyəndə o, xəstəxanaya gəlir, hətta bəzən döşəmələri yumaqda mənə kömək edirdi. Məni sakitləşdirərək deyirdi ki, bu iş qadın işindən çox kişi işidir: donanmada bütün matroslar belə işlərlə məşğul olurlar. Sadəcə, orada “döşəmə yumaq” demirlər, “göyərtəni silmək” deyirlər. Bu işdə isə əsl matrosla heç bir qadın rəqabət apara bilməz.
Marat şvabra götürüb döşəməyə bir vedrə su tökəndə, zarafatlaşa-zarafatlaşa xəstəxananın dəhlizlərini par-par parıldadanda onunla həqiqətən rəqabət apara bilməyəcəyimə əmin olurdum.
İşimizi bitirəndən sonra gec saatlara qədər oturub pıçıltı ilə söhbət edirdik — palatalar sakit olanda, xəstələr rahat yatanda. Bəzən Ayşaqül həkim bizi tez buraxırdı və biz çay sahilində gəzişirdik…
Maratın məni kinoya və ya teatra aparmağa həmişə pulu çatmırdı; təqaüd gününə qədər dolanmağa çətinlik çəkirdi. Çox vaxt biletləri özüm alıb onu dəvət edirdim. Bunun onu incidə biləcəyi heç ağlıma da gəlmirdi.
Amma yeni dərs ili başlayanda Marat bir gün mənə dedi:
— Qülzar, qərara gəlmişəm ki, Buxara–Ural magistralında işləməyə gedim.
— Bəs institut necə olacaq? — deyə qorxu ilə soruşdum.
— Qiyabi oxuyacağam.
Mən nə deyə bilərdim? Ürəyim qırıldı. Axı ona təhsilini davam etdirməyi təklif edə bilməzdim. Mənim bir az yığımım, daimi qazancım vardı. Bəs birdən bu qərarının səbəbi pul deyildisə? Bəlkə, sadəcə məndən ayrılmaq istəyirdi?
Bilirəm ki, yaxın insanlar bir-birinə inanmalıdırlar. Bunların hamısını başqa bir qıza çox gözəl izah edə, ona məsləhət verə bilərdim. Amma özüm… Nə deyim? Ayzodanın hər gün mənalı-mənalı gülümsəməsi, sancıcı sözləri də öz işini görürdü. Maratın sözlərinə cavab olaraq yalnız çiyinlərimi çəkdim:
— Öz işindir…
Mənə elə gəldi ki, cavabım onu sevindirdi.
Ertəsi səhər işə gedərkən onu mavi kombinezonda, çiynində əşya torbası ilə gördüm.
— Nə yaxşı ki, rastlaşdıq! — dedi. — Axı səninlə sağollaşmağa gəlirdim. Tələsirəm. Magistralda işçi çox lazımdır, öyrənmişəm.
“Bəs bütün bunları nə vaxt çatdırdın? — deyə qışqırmaq istəyirdim. — Niyə belə tələsirsən? Kimdən qaçırsan?”
Üstəlik, magistrala gedən yük maşınının nə vaxt yola düşəcəyini də bilirdi, sürücü ilə axşamdan danışıb razılaşmışdı!
Yolun kənarında artıq çox adam toplaşmışdı. Marat kuzova tullanıb yerləşən kimi maşın hərəkətə başladı. Maşın gözdən itənə qədər o, mənə əl yellədi. Mən isə yolun ortasında donub qalmışdım. Heç düzgün sağollaşmamış, bir-birimizə heç nə deməmişdik. İnsan üçün ən vacib anlarda lazımi sözləri tapa bilməmək necə də dəhşətlidir! O getdi; mənə elə gəlirdi ki, ona son dərəcə vacib, ən əsas bir şeyi deməyə macal tapmamışam. Amma Marat bir neçə dəqiqə də qalsaydı belə, yenə də qarşısında elə həmin ağır, əvəzolunmaz itki hissi ilə dayanacaqdım… Bunu sözlə ifadə etmək olarmı?
Özümə gələndə yanaqlarımın göz yaşından islandığını hiss etdim. Hara getdiyimi, nə üçün getdiyimi unutdum və baş götürüb yataqxanaya qaçdım. Üzümü yastığa basıb ağlamağa başladım. Nə vaxt yuxuya getdiyimi bilmədim. Gözlərimi açanda artıq işə gecikdiyimi anladım.
Tələsik üzümü yuyub xəstəxanaya getdim. Orada Perigülü gördüm. O, mənim əvəzimə döşəməni yuyurdu — öz növbəsi bitəndən sonra da qalmışdı. Bu necə qeyri-adi insan idi!
— Bəlkə, özünü yaxşı hiss etmirsən? Bir az uzanıb dincəlsəydin, — dedi.
— Yox, yox, yaxşısı budur, sən get dincəl, — deyə cavab verdim.
Amma o getmədi, gözlərimin ağlamaqdan qızardığını görmüşdü. Məndən heç nə soruşmasına ehtiyac qalmadı, özüm hər şeyi danışdım. Növbəm bitənə qədər birlikdə qaldıq. Perigül mənə nələrsə danışır, fikrimi yayındırmağa çalışırdı. Mən də daha ağlamadım.
Bəli, ağlamırdım, amma Maratın getdiyinə yenə də inana bilmirdim. Mənə elə gəlirdi ki, o, sadəcə hisslərimi yoxlamaq, məni sınağa çəkmək üçün gedirmiş kimi davranmışdı. Əslində isə evə qayıdıb məni gözləyirdi.
Mən də tanış küçə ilə tələsik qaçır, qapıya əl uzadırdım… Qapı bağlı idi. Ayaqaltını qaldırıb açarı götürmək, boş qalmış otağa daxil olmaq üçün isə gücüm çatmırdı.
Bir gün cəsarətimi toplayıb qonşulardan Marat haqqında soruşdum.
— Axı oğlan evlənməyə hazırlaşır, — deyə qadınlar həvəslə izah etdilər. — Ona görə də pul qazanmağa gedib.
Onların cavabı Maratın dediklərinə çox bənzəyirdi. Amma bu iki hadisəni bir-biri ilə əlaqələndirə bilmirdim. Evlənmək qərarına gəlib… sonra gedib. Necə yəni? Evlənmək üzündən təhsilini niyə yarımçıq qoymalı idi? Onu sevən, özünün seçdiyi qız ondan pul gözləyirdi?
Mənə elə gəlirdi ki, Maratın gedişi ikimizin sirridir. Yalnız bizim sirrimiz, başqasının yox. Buna görə də Ayzodanın hər şeydən xəbərdar olduğunu eşidəndə nə qədər sarsıldığımı təsəvvür edə bilərsiniz.
— Marat ata-babalarının adətlərinə hörmət edir və başa düşür ki, valideynlərim məni böyük kəlimsiz ərə verməzlər, — deyə Ayzoda bir gün özündənrazı halda izah etdi. — Yazıq oğlanın beli bükülənə qədər işləməsi lazım gələcək.
— Nə üçün? Belə bəzənib-düzənmiş hinduşkanı almaq üçün? — dedikdən sonra Ayzodanın özü kimi gur və meydanoxuyan səslə qəhqəhə çəkdim.
Əvvəlcə mənə heyrətlə baxdı, sonra dözməyib otaqdan çıxdı. Düzünü desəm, bundan sonra məni incitməyə bir də cürət etmədi.
Perigül qulağıma pıçıldadı:
— Narahat olma. Ayzoda da Maratın hara getdiyini yalnız bu gün qonşulardan öyrənib.
Bir axşam Ayşaqül həkim yataqxanamıza gəldi. Hamımız ayağa qalxdıq. Məlum oldu ki, o da Maratın getdiyini eşidib. Əlbəttə, bunu necə bilməyə bilərdi? Axı Marat bu yaxınlarda, demək olar ki, hər gün mənim iş yerimə gəlirdi.
Xəstəxanada işin çoxluğundan Ayşaqül həkim söhbət etməyə vaxt tapmırdı, amma indi məni yanına oturdub hər şeyi ətraflı soruşmağa başladı.
— Nə olsun, — Maratla son söhbətimiz haqqında danışdıqlarımı dinləyəndən sonra əminliklə dedi, — əgər o, gedişi barədə sənə əvvəlcədən xəbər veribsə, deməli, mütləq qayıdacaq…
Sonra mənim üçün çox vacib olan başqa bir söz də dedi:
— Biz qərara gəldik ki, sən əməliyyat olunmalısan. Qorxma, əməliyyat ağır olmayacaq. Biz istəyirik ki, müharibənin izlərini insanların üzündən də silək, — deyə gülümsəyərək əlavə etdi. — Bu barədə düşün, əzizim, — məni qapıya qədər ötürəndə çiyinlərimdən qucaqlayıb təkrar etdi. — Əməliyyat elə də xoş bir şey deyil, amma mən artıq göz həkimi ilə danışmışam. Sən bizim güclü və qətiyyətli qızımızsan, elə deyilmi?
O gedəndən sonra xeyli fikrə daldım. Güzgünün qarşısında oturdum. “Xarici gözəllik ona tamaşa etmək üçün gözəldir, qəlbin gözəlliyi isə onunla bir ömür yaşamaq üçün qiymətlidir”. Maratın bu sözlərini bir neçə dəfə öz-özümə təkrarladım.
Ertəsi gün əməliyyata razılıq verdim. Dinmədən Ayşaqül həkimin kabinetinə daxil olub qapının ağzında dayandım. O, hər şeyi dərhal başa düşdü və telefonun dəstəyini götürdü.
Həmin günlərdə bütün tələbə yoldaşlarım pambıq yığımına gedirdilər. Perigül də getmişdi. Ayzoda səhhətinin zəif olması haqqında arayış gətirmişdi, buna görə onu saxlamışdılar. Mən isə xəstəxanaya yatdım.
Əməliyyatın özünü ətraflı təsvir etməyəcəyəm. Ayşaqül həkim bir neçə dəfə yanıma gəldi. Ən çətin olan ilk hazırlıq günləri idi. Əməliyyat isə uğurla keçdi. Sevincimin həddi-hüdudu yox idi. Məni yalnız bir şey narahat edirdi: güzgüyə baxmaq istəyirdim. Amma ilk günlərdə, demək olar ki, hərəkət etməyə icazə vermirdilər.
Bir neçə gün də keçdi və sevincim sanki solmağa başladı. İndi heç kim zədələnmiş gözümü görməyəcəkdi, amma qəlbimdəki yara sağala bilərdimi? Əvvəllər bir dərdim, bir qayğım vardı: Dosnazarovu tapmaq. İndi isə iki dərdim, iki itkim vardı: Dosnazarov və Marat.
Ən əsası, Dosnazarovun qarşısında özümü sonsuz dərəcədə günahkar hiss edirdim. Soyadını öyrənən kimi sakitləşmişdim. Halbuki həqiqi axtarışlar indi başlamalı idi və mən özüm də bu işdə iştirak edə bilərdim.
Qışda yerli Sovetlərə seçkilərə hazırlıq başladı. Haqqımda olan məlumatların düzgün yazılıb-yazılmadığını yoxlamaq üçün gələndə Ayşaqül həkimi gördüm. O, təşviqat məntəqəsinə rəhbərlik edirdi. Birdən ağlıma Dosnazarov soyadının siyahılarda olub-olmadığını yoxlamaq gəldi. Məlum oldu ki, var. Onların ünvanlarını köçürməyimə icazə verdilər — dörd nəfər idi.
Əvvəlcə məni təşviqat işindən azad etmək istəyirdilər. Xəstəxanada kifayət qədər işim vardı, üstəlik əməliyyatdan sonra bir az dincəlməli idim. Amma hamını inandırdım ki, ictimai iş üçün həm vaxt, həm də güc tapacağam.
Əlbəttə, ilk növbədə seçki dairəmizdəki Dosnazarov ailələrinin hamısını gəzdim. Amma axtardığım adamı tapa bilmədim.
Yeri gəlmişkən, qaraqalpaqlarda qohumların adları şeir misraları kimi qafiyələnir. Atanın adının sonu “-at” ilə bitirsə, oğlunun adı da həmin səslə bitir. Ata Dosnazarov idisə, oğlunun adı Kosnazar və ya buna bənzər bir ad ola bilərdi. Əsas odur ki, adların sonluqları uyğun gəlsin. Qızın adı isə anasının adı ilə qafiyələnir.
Bu, mənim işimi çətinləşdirirdi. Dosnazarovların çoxsaylı qohumları arasında Kosnazar adlı bir neçə nəfər vardı.
Məni sevindirən bir sürpriz də oldu: başqa seçki dairəsində işləyən Perigül də Dosnazarovların bir neçə ünvanını tapmışdı. O, ünvanları təkcə özü toplamamış, qonşu dairələrdə işləyən tələbə-təşviqatçıları da köməyə cəlb etmişdi.
Bu siyahı ilə leytenant Embergenovun yanına getdim. Son vaxtlar hər dəfə yanıma gəlməyimin onun əhvalını pozduğunu hiss edirdim, buna görə də çox nadir hallarda zəng edir və yanına gedirdim.
Leytenant siyahını özünə tərəf çəkib gözucu nəzər saldı və yorğun halda başını buladı. Görünür, mən də onun uğur gətirməyən yolu ilə gedirdim.
Xəstəxanada mənim ruh düşkünlüyümü görən Ayşaqül həkim hər görüşümüzdə məni sakitləşdirməyə çalışırdı:
— Yox, Marat mənə yüngülxasiyyət oğlan təsiri bağışlamayıb. Yəqin, məktublar haradasa itib-batır, ya da o, hələ yazmağa vaxt tapmayıb.
Bir dəfə isə belə dedi:
— Ruhdan düşmə. Mən özüm onun ünvanını tapmağa çalışıb ona məktub yazacağam.
Onun sözləri məni dərindən təsirləndirdi, gözlərim yaşardı. Amma dərhal ruhumun dərinliyindən kəskin bir həsrət hissi qalxdı. Axı bu nədir belə? Sanki öz xoşbəxtliyimdən özüm kənara çəkilir, sonra da başqalarından mənə dayaq olmalarını xahiş edirəm. Göz yaşlarımla, şikayətimlə — hətta səssiz şikayətimlə belə — özgə köməyinə səslənirəm…
Qaraqalpaq əsgərini axtarmağa kömək etsinlər deyə nə qədər insanı öz işindən ayırmışdım! Özüm isə onların axtarışlarını izləməklə kifayətlənir, bəzən heç diqqətlə də qulaq asmırdım. İndi isə Maratı axtarmaq üçün köməyə ehtiyacım vardı. Yaxşı, Ayşaqül həkim onu tapar. Bəs sonra? Ondan məni sevib-sevmədiyini soruşacaq? Ümumiyyətlə, ona nə deyə bilər? Belə məsələlərdə kiminsə irad tutması, başqasının işə qarışması düzgündürmü?
Yox, Maratı özüm tapmalıyam. Niyə ondan məktub gəlmədiyini özüm öyrənməliyəm.
Perigül qərarımı bəyəndi. Hətta mən qayıdana qədər xəstəxanada mənim əvəzimə işləməyi də təklif etdi.
Buxara–Ural qaz kəməri xətti haqqında bütün məlumatları topladım. Yataqxanada oturub axtarışa haradan başlayacağımı düşünürdüm ki, qapı bərk döyüldü. İçəri milis əməkdaşı girdi.
— Siz Qaraqalpaqovasınız? Məni leytenant Embergenov göndərib. O, sizi gözləyir.
Birlikdə çölə çıxdıq. Məlum oldu ki, milis əməkdaşı həm də sürücüdür. Bir neçə dəqiqədən sonra maşın bizi leytenant Embergenovun yanına çatdırdı.
O, məni nəzakətlə ayağa qalxaraq qarşıladı. Bu dəfə davranışında son vaxtlar hiss etmədiyim sakit bir əminlik vardı. Amma özü kədərli görünürdü. Masanın üstündəki sənədləri vərəqləyərkən bir neçə dəfə gözlərini mənə qaldırdı, lakin sanki danışmağa cəsarət etmirdi.
— Qülzar, — nəhayət, dilləndi, — Dosnazarov tapılıb, amma…
— Sağdır? — deyə ağzımdan çıxdı.
Leytenant Embergenov aramla danışmağa davam etdi, amma hər sözü deməyin onun üçün nə qədər çətin olduğu hiss olunurdu.
— Zaman amansızdır. İnsan yalnız gəncliyində əzizlərinin həmişə güclü qalacağını düşünür… Biz əlimizdən gələni etdik, Qülzar.
— Yoldaş leytenant, məni incitməyin, deyin, nə olub!..
— Dosnazarov sağdır, — deyə leytenant Embergenov kədərli bir təntənə ilə söylədi. — Amma çox ağır xəstədir. Keçən il arvadını itirib və tamamilə tənha qalıb. Onu qocalar evində tapmışıq.
— İlahi, təki sağ olsun! Onu nə vaxt görə bilərəm?
— İstədiyin vaxt, Qülzar. Mən özüm onun yanına getmişəm. O, hər xırdalığı xatırlayır. Səni tanıya biləcəyini soruşdum… Partlayış zamanı gözünün zədələndiyini xatırladı…
Bu anda leytenant, yəqin ki, uzun müddətdən sonra ilk dəfə üzümə diqqətlə baxdı və təəccüblənərək susdu. Mən gülümsədim, o da güldü.
— Afərin, Qülzar! Sən burada lap çiçəklənmisən. Bir dəqiqə, bəs belində çapıq varmı? O deyirdi ki, qəlpə səni yaralayıb.
Cavab əvəzinə başımı təsdiqləyərək tərpətdim.
— Təbrik edirəm! — dedi leytenant və həmin gün ilk dəfə əlimi bərk sıxdı. — Qülzar, tam səmimi danışaq. Bu adam çox tənha yaşayır və səni görməyi ürəkdən istəyir. Ona sənin onu ata adlandırdığını deyəndə gözləri yaşardı. Hər şeyi yaxşı-yaxşı düşün. Çalış, ona əlavə kədər yaşatmayasan.
Embergenovun bu sözlərindən sonra Dosnazarovu “atacan” deyə çağırmaq istəyim daha da artdı. Onu görmək üçün səbirsizlənirdim. Qocalar evinin ünvanını istədim, amma Embergenov telefona zəng edib maşın hazırlanmasını tapşırdı.
Aşağı düşdük. Qırmızı zolaqlı, üstündə “Milis” yazılmış “Pobeda” maşını artıq bizi gözləyirdi. O qədər tələsirdim ki, yataqxananın yanında dayanmağı belə xahiş etmədim. Halbuki bilirdim ki, uzun müddət xəbərsiz qalmağım Perigülü narahat edəcək.
Yol boyu Embergenov mənə Dosnazarov haqqında danışırdı, sanki onu bütün ömrü boyu tanımışdı. Görünür, başqalarının taleyi ilə işləmək ona insan həyatında ən vacib məqamları tez duymağı öyrətmişdi.
Dosnazarov uzaq bir kənddə, kasıb ailədə böyümüşdü. Uşaqlıqda əlinə heç vaxt kitab almamış, böyüyəndə isə savadsızlığın ləğvi kursunu bitirməklə kifayətlənmişdi. Təhsili az olduğuna görə bütün ömrü boyu kolxozda sıravi işçi olmuşdu. Yalnız müharibə ərəfəsində yaxşı işlədiyinə görə briqadaya rəhbər seçilmişdi.
O, cəbhəyə gedəndə briqadanı arvadı Qülbazar təhvil almışdı. Yeganə qızı Qülzarı özü ilə tarlaya aparır, bir az aralıda oturdub işini görürdü.
Amma bir gecə, pambıq sahəsini suvararkən bənd yarıldı və su güclü axınla sahəyə doldu. Adamlar kömək çağırana, suyun qarşısını kəsənə qədər yazıq ana xəstə qızını unutmuşdu. Qızı yorğana büküb yığılmış pambığın üstündə, talvarın altında yatmağa qoymuşdu. Hər tərəfi su basdı. Balaca qız suyun içində boğuldu.
Briqadir Qülbazar gecə yarısına qədər soyuq suyun içində qalmışdı. Qızının ölüm xəbərini eşidəndən sonra özü də ağır xəstələndi. Müharibədən qayıdan əri onu ayağa qaldırmağa çalışdı, Nukusa, Daşkəndə həkimlərə apardı, amma bütün səylər nəticəsiz qaldı.
Arvadı öldü, balaca təsərrüfatı da dağılmağa başladı. Dostları və qonşuları Kosnazarın tənhalığı az hiss etməsi üçün əllərindən gələni edirdilər. Onu bayramlara dəvət edir, az qala hər axşam qonaq çağırırdılar. Amma o, başqalarına yük olmaqdan ən çox qorxan insanlardan idi. Bir əli olmadan işləmək də çətin idi. Nəhayət, bir gün heç kimə xəbər vermədən yığışıb qocalar evinə getdi.
— “Tənha insan üçün günün ən dəhşətli vaxtı gecədir”, — deyə leytenant Embergenov Dosnazarovun sözlərini təkrarladı. — “Bütün həyatın gözlərinin qarşısında canlanır. Hər addımını xatırlayırsan, üstəlik, hər səhvinə görə peşman olmaq üçün kifayət qədər vaxtın olur… Buna baxmayaraq, mən tənha olduğuma inana bilmirdim. Yəqin, bu, içimdəki bir duyğu idi…”
Leytenant Dosnazarovun bu sözlərini mənə çatdıranda ürəyim sıxıldı. Məgər mən özüm də nə vaxtsa tənhalığıma inana bilmişdim? Qəti qərara gəldim ki, görüşən kimi Dosnazarovu “atacan” deyə çağıracağam.
Artıq başqa heç nə düşünə, başqa heç nə təsəvvür edə bilmirdim. Yalnız o anı gözləyirdim: ürəyim üçün bu qədər əziz, bu qədər müqəddəs sözü — “ata” sözünü söyləyəcəyim anı.
Maşın yavaşladı və mən gəlib çatdığımızı anladım. Dəmir hasar uzanıb gedirdi, darvaza göründü. Darvazadan bizə tərəf qara qoyun dərisindən papaq geyinmiş, ağ saqqallı, ucaboylu bir kişi iri addımlarla gəlirdi. Görünür, bizi gözləyərkən burada çoxlu gərgin saatlar keçirmişdi.
Ona diqqətlə baxdım. Bəli, mən onu uşaq evində olarkən şəxsi işimdəki qeydlərə əsasən, sonra isə kapitan Abdullayevin məktubundan oxuduqlarıma görə məhz belə təsəvvür etmişdim. Güclü bədən quruluşu, enli çiyinləri, qürurlu duruşu vardı. Bığları və saqqalı tamam ağarmışdı. Amma beli bükülməmişdi. Görünür, bu insan nə ölümə, nə də qocalığa təslim olmaq istəyirdi.
Məni izləyən Embergenov astadan dedi:
— Bax, axtardığımız qaraqalpaq əsgəri elə budur.
Maşın əyləc cırıltısı ilə dayandı. Mən tələsik qapını açıb çölə çıxdım. Dosnazarov qollarını geniş açdı.
Görəsən, ailəsiz burada nə qədər həsrət çəkmişdi! O, çiyinlərimdən tutdu, dodaqları titrəyirdi. Mən yalnız bir sözü ayırd edə bilirdim. O, həmin sözü dəfələrlə, rabitəsiz şəkildə təkrarlayırdı:
— O… O…
Sanki xilas etdiyi qızın məhz mən olduğuma əmin olmaq istəyirdi. Məni gah buraxıb üzümə diqqətlə baxır, gah da yenidən sinəsinə sıxırdı. Bir vaxtlar məni xilas etmək üçün bu insanı ölüm təhlükəsinə atılmağa sövq edən böyük hissin gücünü yenidən duyarkən nə yaşadığımı sözlə ifadə etmək çətindir.
— Atacan, mən sənin dalınca gəlmişəm, — deyə qətiyyətlə söylədim.
Embergenovla sürücü bir qədər kənarda dayanmışdılar. Təsadüfən onlara tərəf baxanda gördüm ki, hər ikisi dərindən təsirlənib.
Ətrafımıza adamlar yığışmışdı. Onlar gah məni, gah da atamı təbrik edirdilər. Nəhayət, hamımız birlikdə direktorun yanına getdik. Danışıqları leytenant Embergenov apardı və bir müddət sonra atamı özümlə evə aparmağa icazə aldım.
Axşam gec saatlarda Nukusa qayıtdıq. Yolda leytenant gələcəkdə həyatımı necə qurmaq istədiyimi soruşdu.
— Atamla birlikdə yaşayacağıq, — dedim. — Yataqxanadan çıxmalı olacağam, bir otaq taparıq.
Atam danışa bilmirdi. Nə isə deməyə çalışanda çənəsi titrəyir, gözlərindən yaş süzülürdü. Titrəyən əli ilə çiynimi sığallayırdı.
— Sizə mənzil almaq üçün çalışacağıq, — dedi Embergenov. — Şəhər İcraiyyə Komitəsinə məktub yazarıq. Hələlik isə mənim evimdə qala bilərsiniz. Bir otağı boşaltmağı bacararıq.
— Sağ ol, oğlum, min dəfə təşəkkür edirəm. Allah sənə uzun ömür versin, — deyə atam kövrələrək söylədi.
O, asan həyat yaşamamışdı, amma artıq dediyim kimi, atam heç vaxt başqalarına yük olmaq istəyən insanlardan deyildi.
O, hər işdən başı çıxan usta idi. Hətta yemək bişirməyi də istənilən aşpazdan pis bacarmırdı.
Mən özümü xoşbəxt hiss edirdimsə, atam məndən ikiqat xoşbəxt idi. Birlikdə heç vaxt darıxmırdıq. O, mənə öz kəndindən, bütün qohumlarından və tanışlarından danışır, çoxlu maraqlı əhvalatlar xatırlayırdı. Bəzən də mən ona kitab oxuyurdum. Onun heç vaxt kitab oxumaq imkanı olmamışdı — həyat belə gətirmişdi. Buna görə də o, maraqlı bir nağılı dinləyən uşaq kimi sevinc və heyrətlə qulaq asırdı. Mənə isə onun üçün kitab oxumaq eyni dərəcədə sevinc verirdi.
Bir gün atam müharibədən sonra məni necə axtarmağa çalışdığını qısaca danışdı. Hospitaldan çıxandan sonra məni təhvil verdiyi tibb məntəqəsini axtarmağa başlamışdı. Amma qoşunlar sürətlə qərbə doğru irəliləyirdi və tibb məntəqəsi də onlarla birlikdə köçmüşdü. Tanıdığı əsgərləri tapmağa çalışmışdı, amma bütün səyləri boşa çıxmışdı. Müharibə yollarında tapılan uşaqların taleyini kim xatırlaya bilərdi ki? Atam ən çox məni təhvil verdiyi tibb məntəqəsinin nömrəsini yazmadığına görə özünü qınayırdı.
Bunları danışanda kədərlənirdi, mən də daim onun fikrini yayındırmağa çalışırdım.
Atamın olmasına duyduğum sevincdən ilk günlərdə Maratı demək olar ki, xatırlamırdım.
Amma sonra yenidən yuxusuz gecələr başladı. Kitab oxuyarkən bəzən cümləni bitirmədən dayanırdım: hərflər öz-özünə “Marat” adını əmələ gətirirdi və mən sanki sehrlənmiş kimi ona baxırdım.
Atamın bütün bu müddətdə məni diqqətlə müşahidə etdiyindən xəbərim yox idi. Sonra Perigüldən soruşmağa başladı. Perigül çoxdanışan deyildi, amma mənə məsləhət gördü ki, atama özüm hər şeyi danışım, həqiqəti gizlətməyim. Mən də elə etdim.
— Düzünü de, qızım, — deyə atam soruşdu. — Bu oğlan evli deyildi ki?
— Yox, — deyə əminliklə cavab verdim.
— Onda kədərlənmə. Bizdə belə bir adət var: oğlan evlənməzdən əvvəl ev-eşiyini qaydaya salmağa, özünü başqalarının yanında pis vəziyyətə salmamağa çalışır. İki-üç gün gözləyək. Əgər o vaxta qədər heç bir xəbər gəlməsə, özüm onu tapmağa çalışıb kişi kimi onunla danışaram.
Bu söhbətdən sonra atam iki gün belə gözləmədi. Səhər tezdən isti geyinib Buxara–Ural magistralına yollandı.
Bir həftə sonra Maratla birlikdə qayıtdı.
Maratın dediklərinin hamısı doğru imiş. Magistraldan göndərdiyi iki məktub mənə çatmamışdı. Görəsən, bunda Ayzodanın əli yox idi ki? Son vaxtlar qarşılaşanda o, israrla baxışlarını məndən yayındırırdı.
Amma bunun nə əhəmiyyəti vardı? Axı hamımız xoşbəxt idik?..
Qülzar Qaraqalpaqovanın hekayəsi burada bitir.
Həmin ilin yayında bazar günü parkda təsadüfən onların bütün ailəsi ilə qarşılaşdım. Bir az dayandıq, söhbət etdik. Qülzar ailəsi ilə birlikdə Nukusun yeni, böyük yaşayış rayonunda — Çeryomuşkidə yeni mənzil almışdı. Marat institutu bitirmiş, məktəbdə müəllim işləyirdi.
Qülzar çox dəyişməmişdi, yalnız gözlərinin kənarında ilk incə qırışlar əmələ gəlmişdi. Bəlkə də bu incə xətlər keçmiş narahatlıqların, kədərlərin, yuxusuz gecələrin izləri idi?..
Bəli, deməyi unutdum: Qülzarın ailəsi indi xeyli böyümüşdü. İki əkiz uşaq — bir oğlan və bir qız böyüyürdü.
Mən yalnız Qülzarla Maratla söhbət edə bildim. Baba Kosnazarın danışmasına nəvələri imkan vermədilər. Pencəyinin ətəyindən yapışıb onu karusellərə tərəf dartdılar.
O, günahkarcasına və xoşbəxtliklə gülümsəyərək mənə tərəf çevrildi, amma bir an sonra artıq məni unutmuşdu.
— Baxın, hətta addımlarını da bir-birinə uyğun atmağa çalışırlar, — deyə Qülzar gülərək söylədi. — Karuseldə mütləq xahiş edəcəklər ki, baba ilə bir atın üstündə otursunlar…
Mən isə düşündüm: sevin və başqalarını sevindir, Qülzar Qaraqalpaqova! Rus qızı, taleyi mənim xalqımın taleyi ilə belə qəribə və sıx şəkildə birləşmiş insan! Qoy heç kimin uşaqlığı sənin yaşadıqların kimi bədbəxtliklərlə qaralmasın…
